ThanQuen.comThân Quen
Đời sống thời tem phiếu

Cửa hàng mậu dịch ngày xưa: quầy gỗ, bàn tính và những kệ hàng thưa

Cửa hàng mậu dịch ngày xưa là nơi mua hàng theo tem phiếu: quầy gỗ cao, tủ kính, cân đĩa, bàn tính gảy lách cách. Tả bên trong cửa hàng, cách mua và người bán hàng.

Inside an old state shop, tall wooden counter and glass cabinets with a few enamel basins, a shop assistant seen from behind weighing goods on a brass scale, dusty light

Cửa hàng mậu dịch ngày xưa là hệ thống cửa hàng nhà nước bán lương thực, thực phẩm, chất đốt và hàng tiêu dùng theo tem phiếu và theo giá cung cấp; bên trong thường có quầy gỗ cao ngăn người mua với người bán, tủ kính bày ít hàng, cân đĩa và bàn tính gảy. Ở thành phố gọi là cửa hàng mậu dịch, cửa hàng bách hoá; ở nhiều làng quê có cửa hàng hợp tác xã mua bán.

Với người lớn từng sống qua những năm 1980, đi cửa hàng mậu dịch là một phần quen thuộc của đời sống, vừa có cảm giác hồi hộp khi hàng về, vừa có những phút chờ đợi dài. Bài này tả các loại cửa hàng, quang cảnh bên trong, trình tự mua một món đồ, người đứng quầy, một câu chuyện nhỏ, so sánh với cửa hàng hôm nay, và nơi bạn còn gặp lại không khí ấy.

Những loại cửa hàng mậu dịch thường gặp

Cửa hàng lương thực. Bán gạo và phần độn theo sổ gạo. Gian hàng có bao tải chất đống, cái phễu tôn, bàn cân lớn. Đây là nơi gia đình nào cũng phải ghé mỗi tháng.

Cửa hàng thực phẩm. Bán thịt, cá, đậu phụ, nước mắm theo phiếu. Quầy thịt có cái thớt gỗ to, con dao pha, mùi tanh nhẹ. Hàng về không đều nên đây là nơi xếp hàng dài nhất.

Cửa hàng chất đốt. Bán than, củi, dầu hoả theo phiếu chất đốt. Bãi than đen sì, thùng dầu lớn có vòi, người mua mang can, mang bao tới.

Cửa hàng bách hoá. Bán đồ dùng: xà phòng, kem đánh răng, khăn mặt, phích nước, xoong nồi, vải, giày dép, đồ dùng học tập. Ở các thị xã, thành phố, cửa hàng bách hoá lớn là nơi trẻ con thích được dẫn đi nhất.

Cửa hàng ăn uống. Có những cửa hàng ăn uống mậu dịch bán phở, bún, cơm, bánh theo giá cung cấp, người ăn mua vé ở quầy rồi đưa vé lấy món. Nhiều người lớn vẫn nhớ cảnh ngồi ghế dài, ăn bát phở trong cái bát sứ trắng sứt miệng.

Cửa hàng hợp tác xã mua bán ở làng. Ở nông thôn, hợp tác xã mua bán vừa bán hàng tiêu dùng cho dân, vừa thu mua nông sản. Cửa hàng thường là một gian nhà ngói ở trung tâm xã, gần ủy ban hoặc chợ.

Bên trong cửa hàng trông thế nào

Bước vào một cửa hàng bách hoá những năm 1980, thứ đập vào mắt đầu tiên là cái quầy gỗ cao ngang ngực người lớn, chạy dài suốt gian hàng. Trẻ con phải kiễng chân mới nhìn được mặt quầy. Phía sau quầy là người bán, phía sau người bán là những cái kệ gỗ cao tới trần, mỗi ngăn bày vài món hàng cách nhau thưa thớt.

Trên mặt quầy hay có những tủ kính nhỏ khung gỗ, bên trong bày kem đánh răng, lược, bút, gương, mấy hộp kẹo. Kính tủ nhiều chỗ nứt, dán băng giấy. Góc quầy có một cái cân đĩa bằng đồng hoặc cân bàn với những quả cân sắt, một cái bàn tính gảy hạt gỗ, một cuốn sổ to bìa cứng và một cái hộp đựng tiền có ngăn.

Âm thanh trong cửa hàng là tiếng bàn tính lách cách khi người bán cộng tiền, tiếng quả cân đặt lên đĩa cạch cạch, tiếng giấy gói hàng sột soạt, tiếng người mua hỏi "có hàng chưa". Mùi thì lẫn lộn: mùi xà phòng bánh, mùi vải mới hồ cứng, mùi dầu hoả từ góc hàng chất đốt, mùi gỗ cũ của quầy kệ.

Hàng gói bằng giấy báo cũ hoặc giấy xi măng, buộc dây cói hoặc dây chuối khô. Túi ni lông hiếm, người mua thường mang làn, mang túi lưới, mang chai lọ theo. Ai quên đồ đựng thì phải ôm hàng về trong vạt áo.

Mua một món đồ ở cửa hàng bách hoá: các bước quen thuộc

Mỗi cửa hàng một cách tổ chức, nhưng nhiều người còn nhớ một trình tự kiểu như sau khi mua đồ dùng:

  1. Hỏi xem có hàng không. Nhiều khi tủ trống, người bán chỉ lắc đầu, người mua phải quay lại hôm khác.
  2. Nếu có, người bán đưa món hàng cho xem qua mặt quầy. Người mua ít khi được tự cầm lên chọn lựa như bây giờ, chọn màu, chọn cỡ chỉ trong những gì đang có.
  3. Nộp phiếu nếu mặt hàng cần phiếu. Người bán cắt hoặc đóng dấu vào ô phiếu, ghi vào sổ.
  4. Người bán gảy bàn tính tính tiền, viết một tờ hoá đơn nhỏ. Ở một số cửa hàng lớn, người mua cầm hoá đơn sang quầy thu ngân riêng để trả tiền.
  5. Trả tiền xong, cầm biên lai quay lại quầy hàng để nhận món đồ đã gói. Nếu đông, lại thêm một lượt chờ.
  6. Kiểm hàng ngay tại quầy, vì ra khỏi cửa hàng rồi thì đổi rất khó.

Trình tự nhiều bước như vậy khiến một lần mua đồ có khi mất cả buổi. Nhưng trẻ con được đi theo lại thấy thú vị, vì được đứng ngắm những thứ trong tủ kính mà ở nhà không có.

Người đứng sau quầy

Người bán hàng ở cửa hàng mậu dịch thường được gọi là mậu dịch viên. Thời ấy, đây được coi là công việc ổn định, gần nguồn hàng, nên nhiều gia đình mong con cái được vào làm. Mậu dịch viên mặc áo blu hoặc áo công tác, đeo tay áo vải, có người cài bút bi trên túi ngực.

Công việc của họ không nhẹ. Hàng về thất thường, người mua đông, ai cũng sốt ruột, mỗi ngày phải cân đong, tính tiền, ghi sổ, đối chiếu phiếu cho hàng trăm lượt khách. Cuối ngày còn phải kiểm hàng, kiểm tiền, chênh lệch là phải đền.

Trong ký ức của người mua, mậu dịch viên có người vui vẻ, nhớ tên từng nhà, có người khó tính, nói một câu là thôi. Những câu chuyện về người bán hàng cau có trở thành đề tài kể vui của cả một thế hệ, nhưng nhiều người cũng nhớ những cô bán hàng tốt bụng để dành cho bà cụ neo đơn một miếng thịt ngon, hay đưa thêm cho đứa trẻ cái kẹo.

Nhìn lại, cả người mua lẫn người bán đều làm việc trong một hệ thống thiếu hàng. Sự cau có hay tử tế phần lớn là chuyện tính cách từng người, và cách hiểu công bằng nhất là nhớ cả hai mặt.

Lần đầu được dẫn đi cửa hàng bách hoá mua dép

Thử nghĩ tới một cậu bé bảy tuổi ở một thị xã phía Bắc, khoảng cuối thập niên 1980. Đôi dép nhựa cũ đứt quai đã khâu tới lần thứ ba. Bố có phiếu mua một đôi dép, cả nhà quyết định chủ nhật này dẫn cậu đi cửa hàng bách hoá.

Cửa hàng là một ngôi nhà hai tầng ở ngã tư, cửa sắt kéo xếp. Bên trong mát và tối hơn ngoài đường. Cậu bé đi dọc quầy, dí mũi vào tủ kính ngắm bộ bút chì màu, cái còi nhựa, mô hình ô tô. Bố hỏi dép, cô bán hàng lấy ra hai đôi, một đôi màu nâu, một đôi màu xanh lá, cỡ hơi to.

Cậu muốn đôi xanh, bố bảo lấy đôi nâu cho bền, cuối cùng mẹ chọn đôi xanh và dặn đi cẩn thận. Cô bán hàng gói đôi dép trong tờ giấy báo, buộc dây. Cậu bé ôm gói dép suốt đường về, tối đi ngủ đặt ngay cạnh gối, sáng ra xỏ vào và thấy mình như cao thêm mấy phân.

Câu chuyện chẳng có gì đặc biệt, nhưng đó là kiểu ký ức chung: món đồ mới đầu tiên mua ở cửa hàng mậu dịch được nhớ rất lâu, vì nó hiếm và vì cả nhà phải tính toán mới mua được.

Cửa hàng mậu dịch xưa và cửa hàng bây giờ

Đặt cạnh cửa hàng tiện lợi, siêu thị ngày nay, sự khác biệt rất rõ:

Khía cạnhCửa hàng mậu dịch xưaCửa hàng bây giờ
Cách bày hàngHàng ít, sau quầy cao, trong tủ kínhHàng đầy kệ, khách tự lấy
Cách tính tiềnBàn tính gảy, hoá đơn viết tayMáy tính tiền, quét mã
Điều kiện muaTiền kèm tem phiếu, theo tiêu chuẩnChỉ cần tiền hoặc thẻ
Đồ đựngNgười mua tự mang làn, chai, túi lướiCửa hàng có túi, hộp sẵn
Giờ mở cửaTheo giờ hành chính, hàng về mới đôngNhiều nơi mở cả ngày
Quan hệ người bán, người muaNgười mua hỏi, người bán quyếtNgười bán mời chào, khách chọn

Bảng so sánh này giúp người trẻ hình dung, chứ không nhằm nói nơi nào tốt hơn. Cửa hàng mậu dịch phản ánh một thời hàng hoá ít, và những người lớn đi qua thời ấy vẫn giữ nhiều thói quen từ đó: mang túi theo khi đi chợ, kiểm hàng kỹ trước khi rời quầy.

Vì sao cửa hàng mậu dịch thay đổi, còn gặp ở đâu, và vài câu đố

Từ khoảng cuối thập niên 1980, khi hàng hoá bán tự do và tem phiếu thôi dùng, các cửa hàng mậu dịch dần thay đổi: nhiều nơi chuyển thành công ty thương mại, cửa hàng bách hoá được cải tạo, có nơi cho thuê mặt bằng, có nơi đóng cửa. Ngày nay bạn còn gặp không khí ấy ở:

  • Các phòng trưng bày tái hiện đời sống thời bao cấp, có quầy gỗ, cân đĩa, bàn tính, kệ hàng thưa.
  • Một số quán ăn, quán cà phê trang trí theo kiểu cửa hàng mậu dịch, cho khách mua "vé" như ngày xưa.
  • Vài toà nhà bách hoá cũ ở các thành phố, thị xã, còn giữ dáng kiến trúc dù bên trong đã đổi khác.
  • Câu đố: "Hạt tròn xâu que, gảy lên lách cách, cộng trừ nhân chia không cần điện" là gì? — Cái bàn tính.
  • Câu đố: Ở làng ngày xưa, cửa hàng nào vừa bán hàng tiêu dùng vừa thu mua nông sản? — Cửa hàng hợp tác xã mua bán.
  • Câu đố: Hàng mua ở cửa hàng mậu dịch thường được gói bằng gì? — Giấy báo cũ hoặc giấy xi măng, buộc dây cói.

Nếu ông bà từng làm ở cửa hàng mậu dịch, hãy hỏi họ về một ngày làm việc. Góc nhìn từ phía sau quầy thường có những chuyện mà người mua không bao giờ biết.

Câu hỏi thường gặp

Cửa hàng mậu dịch là gì?

Cửa hàng mậu dịch là cửa hàng của nhà nước thời bao cấp, bán lương thực, thực phẩm, chất đốt và hàng tiêu dùng theo tem phiếu và giá cung cấp. Có nhiều loại như cửa hàng lương thực, thực phẩm, chất đốt, bách hoá, ăn uống và hợp tác xã mua bán ở làng.

Mậu dịch viên là ai?

Mậu dịch viên là người bán hàng ở cửa hàng mậu dịch. Họ cân đong, tính tiền bằng bàn tính, ghi sổ và đối chiếu tem phiếu. Thời ấy, đây được coi là công việc ổn định, nhiều gia đình mong con cái được vào làm.

Mua hàng ở cửa hàng mậu dịch cần những gì?

Thường cần tiền và tem phiếu của mặt hàng đó, cộng với đồ đựng mang theo như làn, chai, túi lưới. Với hàng tiêu dùng không cần phiếu thì chỉ cần tiền, nhưng có hàng hay không còn tuỳ hôm.

Hợp tác xã mua bán khác cửa hàng mậu dịch thế nào?

Hợp tác xã mua bán là mạng lưới cửa hàng chủ yếu ở nông thôn, vừa bán hàng tiêu dùng cho dân vừa thu mua nông sản. Cửa hàng mậu dịch thường chỉ những cửa hàng nhà nước ở thành phố, thị xã. Người dân nhiều nơi gọi chung cả hai.

Ngày nay còn xem được cửa hàng mậu dịch ở đâu?

Bạn có thể xem các phòng trưng bày tái hiện thời bao cấp, một số quán ăn, quán cà phê trang trí theo kiểu cửa hàng mậu dịch, hoặc những toà bách hoá cũ còn giữ dáng kiến trúc ở các thành phố, thị xã.

Vì sao cửa hàng mậu dịch thay đổi?

Từ khoảng cuối thập niên 1980, hàng hoá được bán tự do và tem phiếu thôi dùng, nên mô hình bán theo tiêu chuẩn không còn phù hợp. Nhiều cửa hàng chuyển thành công ty thương mại, được cải tạo, cho thuê hoặc đóng cửa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138