ThanQuen.comThân Quen
Đồ vật trong nhà ngày xưa

Đài bán dẫn ngày xưa: chiếc radio chạy pin của ông bà và bố mẹ

Đài bán dẫn là chiếc radio nhỏ chạy pin, có bao da, núm dò sóng và kim chạy trên dải tần. Tả cách dò đài, thay pin, phơi pin và vì sao chiếc đài dần im tiếng.

An elderly Vietnamese man seen from behind sits on a bamboo stool in a courtyard, holding a small leather-cased transistor radio to his ear, early morning mist, soft side light

Đài bán dẫn là cách người Việt gọi chiếc radio nhỏ chạy pin, dùng linh kiện bán dẫn thay cho bóng đèn điện tử, có thể cầm tay hoặc đeo bằng quai da, phổ biến trong rất nhiều gia đình những năm 70, 80 và còn dùng tới tận đầu những năm 2000. Một chiếc đài có vỏ nhựa hoặc gỗ, mặt trước là lưới loa, bên cạnh có núm vặn âm lượng, núm dò sóng và một ô kính nhỏ có kim đỏ chạy ngang trên dải số.

Ở nhiều nhà, đài bán dẫn là nguồn tin tức, nhạc và chuyện kể duy nhất trước khi có tivi. Ông nghe đài buổi sáng, mẹ vừa nấu cơm vừa mở đài, bố mang đài ra đồng hay ra công trường. Bài viết tả lại chiếc đài ấy, cách dò sóng, chuyện thay pin, những mẹo vặt quen thuộc và lý do nó dần im tiếng trong căn nhà Việt.

Chiếc đài bán dẫn trông như thế nào

Đài bán dẫn phổ biến nhất có kích cỡ chừng một quyển sách dày, đặt nằm hoặc đứng đều được. Vỏ bằng nhựa cứng màu đen, nâu hoặc kem, có đời vỏ gỗ ép bóng. Mặt trước là tấm lưới kim loại đục lỗ che chiếc loa tròn bên trong. Phía trên hoặc bên hông là ô dò sóng: một khung nhựa trong, bên dưới in các vạch số, một chiếc kim mảnh màu đỏ chạy qua lại khi xoay núm.

Hầu hết đài được bán kèm một bao da hoặc giả da màu nâu, có quai đeo, mặt trước khoét lỗ cho loa, mặt bên chừa lỗ cho núm. Bao da lâu ngày sờn mép, thơm mùi da cũ lẫn mùi tay người. Nhiều ông cẩn thận bọc thêm một lớp ni lông ngoài bao để khỏi bám bụi.

Đài to hơn có thêm chiếc ăng ten kim loại rút ra như cần câu, kéo dài được ba bốn khúc. Có chiếc có công tắc chuyển băng sóng ghi bằng ký hiệu chữ cái. Phía sau là nắp hộp pin, mở ra thấy những viên pin xếp nằm, lò xo đồng tiếp điện đôi khi đã xỉn xanh vì pin chảy nước. Cầm chiếc đài trên tay thấy nặng chắc, mát lạnh lúc sáng sớm và ấm dần khi để cạnh người cả buổi.

Dò sóng: từng động tác của người nghe đài lâu năm

Bật đài bán dẫn không giống bấm nút bây giờ. Người quen dùng có cả một chuỗi động tác gần như thuộc lòng:

  1. Vặn núm âm lượng sang phải cho tới khi nghe tiếng tách nhỏ, đó là lúc đài được mở. Lập tức có tiếng xè xè trong loa.
  2. Xoay núm dò sóng thật chậm, mắt nhìn kim đỏ chạy trên dải số, tai nghe tiếng rè đổi giọng. Gần tới đài cần nghe, tiếng rè nhỏ đi và giọng người hiện ra mờ mờ.
  3. Nhích núm từng chút để giọng rõ nhất. Người lâu năm thuộc vị trí kim cho từng đài quen, nhìn vạch là biết.
  4. Nếu vẫn rè, xoay cả chiếc đài sang các hướng, vì ăng ten bên trong nhạy theo chiều. Nhiều nhà có một góc cửa sổ “đặt đài nghe rõ nhất” cố định.
  5. Với đài có ăng ten rút, kéo ăng ten lên hết cỡ và nghiêng tới khi tiếng trong.
  6. Khi tắt, vặn âm lượng về hết bên trái cho tới tiếng tách, để khỏi hao pin qua đêm.

Có những buổi tối trời mưa giông, tiếng sét làm đài rè lụp bụp, người nghe đành tắt đi. Ngược lại, đêm khuya trời trong thì đài bắt được cả những sóng rất xa, tiếng lẫn vào nhau như chợ đêm. Chính sự chập chờn ấy làm việc dò được một đài rõ tiếng trở thành một niềm vui nhỏ.

Pin, phơi pin và những mẹo vặt quen thuộc

Pin là khoản chi đáng kể. Đài thường dùng hai đến bốn viên pin cỡ lớn. Ở nhiều gia đình thu nhập thấp, mua pin mới là việc cân nhắc, nên ai cũng tìm cách kéo dài từng đôi pin.

Phơi pin ngoài nắng. Mẹo nổi tiếng nhất là tháo pin yếu ra phơi nắng một buổi, hoặc đặt cạnh bếp cho ấm, lắp lại thì đài kêu to thêm được ít hôm. Thật ra hơi ấm chỉ giúp pin nhả nốt phần điện còn sót, không phải nạp lại, nhưng ai từng làm đều nhớ cảm giác vui khi đài kêu lại.

Gõ nhẹ vào đài. Khi đài rè hoặc mất tiếng chập chờn, phản xạ đầu tiên của nhiều người là vỗ nhẹ vào hông đài. Thường là do tiếp điện lỏng, vỗ một cái thì lò xo pin tì lại, tiếng trở về.

Lau tiếp điện bằng tẩy hoặc giấy ráp. Pin để lâu chảy nước làm lò xo đồng xỉn xanh. Người lớn dùng cục tẩy của con hoặc mẩu giấy ráp mịn chà sạch, rồi mới lắp pin mới.

Cắm điện qua bộ đổi nguồn. Về sau nhiều nhà có thêm cục đổi điện nhỏ để cắm điện lưới, đỡ tốn pin. Nhưng hễ mất điện, chiếc đài lại quay về chạy pin, và đó là lúc nó quý nhất.

Một ngày của chiếc đài trong một gia đình giả định

Lấy một gia đình ở làng quê làm ví dụ, nhà ba gian, sân gạch. Năm giờ sáng, ông dậy pha ấm chè, chiếc đài đặt cạnh khay chén, bật tiếng vừa phải để nghe bản tin đầu ngày. Bà vẫn còn nằm, nhưng ông biết bà cũng đang nghe. Bảy giờ, chiếc đài được mẹ mang xuống bếp, treo lên chiếc đinh đóng ở cột, vừa thổi cơm vừa nghe nhạc.

Buổi trưa, bố mang đài ra ruộng, treo vào cành cây cạnh bờ, mỗi lần nghỉ tay lại ngồi nghe dự báo thời tiết xem chiều có mưa không. Tối về, đài nằm trên bàn giữa nhà, cả nhà nghe đọc truyện đêm khuya. Bọn trẻ nằm trong màn, nghe giọng đọc trầm ấm cho tới khi ngủ lúc nào không biết.

Trong cả ngày đó, chiếc đài đi qua tay bốn người, nghe bốn thứ khác nhau. Không ai gọi nó là của riêng mình, cũng như không ai cần một thiết bị riêng như bây giờ. Mỗi lần pin yếu, câu hỏi “nhà còn pin không” vang lên, và nếu không còn, chiếc đài được đặt lên phơi cùng mẹt ngô ngoài sân.

Ở thành phố, cảnh có khác đôi chút. Chiếc đài nằm trên nóc tủ trong căn phòng tập thể chật, buổi tối hàng xóm sang ngồi chung, mỗi người một chiếc ghế đẩu, nghe xong lại bàn tán đến khuya. Nhà nào có đài tốt bắt sóng xa thì hay thành chỗ tụ tập, và chủ nhà cũng vui lòng vì có người cùng nghe.

Đài bán dẫn so với cách nghe bây giờ

So sánh dưới đây giúp người trẻ hình dung khoảng cách giữa chiếc đài ngày xưa và thói quen nghe hôm nay:

Khía cạnhĐài bán dẫn ngày xưaBây giờ
Chọn nội dungDò sóng bằng tay, nghe đài nào phát gì thì nghe nấy, đúng giờChọn bài, chọn tập bất cứ lúc nào trên điện thoại
Nguồn điệnPin cỡ lớn, phơi nắng để kéo dài, sau có cục đổi điệnPin sạc trong máy, cắm sạc mỗi tối
Âm thanhLoa nhỏ, rè theo thời tiết và hướng đặt đàiTai nghe, loa rõ, không phụ thuộc trời
Nghe chung hay riêngCả nhà nghe chung một chiếcMỗi người một máy, một tai nghe
Cách giữ gìnBao da, bọc ni lông, lau tiếp điệnỐp lưng, dán màn hình

Điều khác lớn nhất có lẽ là nhịp sống. Ngày trước người ta sắp việc nhà theo giờ phát sóng, đúng giờ bản tin thì về ngồi cạnh đài. Bây giờ nội dung chờ người nghe. Không cách nào hơn cách nào, chỉ là hai cách sống với âm thanh khác nhau.

Vì sao đài bán dẫn im tiếng dần, ngày nay còn gặp ở đâu

Khi tivi về nhiều nhà vào khoảng cuối thập niên 80 và thập niên 90, chiếc đài chuyển sang vai phụ, chủ yếu cho người già và người làm đồng. Sau đó là đầu đĩa, rồi điện thoại có sẵn chức năng nghe đài, và cuối cùng là mạng internet. Mỗi bước, đài bán dẫn mất thêm một nhóm người nghe.

Dù vậy, ở nhiều vùng nông thôn và miền núi, người cao tuổi vẫn giữ thói quen nghe đài buổi sáng. Những chiếc đài nhỏ kiểu mới vẫn được bán ở chợ, có khe cắm thẻ nhớ và pin sạc, nhưng vẫn giữ núm dò sóng cho người quen tay. Đài cũ có bao da thì hay xuất hiện ở chợ đồ cũ, quán cà phê bày đồ xưa và trong tủ kính nhà những người mê sưu tầm.

Nếu nhà bạn còn một chiếc đài cũ, hãy mở nắp pin xem lò xo có bị chảy nước không, lau sạch rồi lắp pin mới thử. Nhiều chiếc vẫn bắt được sóng sau hàng chục năm. Nghe lại tiếng rè rè ấy cùng ông bà là một cách hay để mở đầu một câu chuyện dài về ngày xưa.

Bạn còn nhớ: vài câu đố về chiếc đài

Một vài câu đố để đố nhau, đáp án ở cuối mỗi câu:

  • “Không miệng mà nói suốt ngày, đeo áo da nâu, ăn toàn pin.” Đáp án: chiếc đài bán dẫn.
  • “Một chiếc kim đỏ chạy ngang, đi qua đi lại mà chẳng khâu gì.” Đáp án: kim dò sóng của đài.
  • Vì sao nhiều nhà đem pin ra phơi nắng? Đáp án: để pin ấm lên, nhả nốt phần điện còn lại, đài kêu thêm được ít hôm.
  • “Áo nâu có lỗ đằng trước, quai đeo vắt vai, ông đi đâu cũng mang theo.” Đáp án: bao da của chiếc đài.
  • Muốn đài bắt sóng rõ hơn mà không tốn đồng nào, người ta làm gì? Đáp án: xoay đài sang hướng khác, kéo ăng ten lên hết cỡ hoặc mang đài ra gần cửa sổ.
  • Khi đài tự nhiên mất tiếng, động tác đầu tiên của ông thường là gì? Đáp án: vỗ nhẹ vào hông đài cho lò xo pin tì lại.

Thử hỏi ông bà hoặc bố mẹ xem ngày trước họ hay nghe đài vào giờ nào. Câu trả lời thường kéo theo rất nhiều chuyện mà ảnh chụp không ghi lại được: chỗ đặt đài trong nhà, ai là người giữ núm, những tối cả nhà ngồi im để nghe cho rõ.

Câu hỏi thường gặp

Đài bán dẫn là gì?

Đài bán dẫn là chiếc radio dùng linh kiện bán dẫn thay cho bóng đèn điện tử, nhỏ gọn, chạy pin, có thể mang đi. Ở Việt Nam, đây là loại đài phổ biến trong nhiều gia đình suốt những năm 70, 80 và còn dùng nhiều tới thập niên 90.

Phơi pin ngoài nắng có làm pin đầy lại không?

Không. Hơi ấm chỉ giúp pin đã yếu nhả thêm một phần điện còn sót bên trong, nên đài kêu to lại được ít hôm. Đây là mẹo quen thuộc ngày xưa, không phải cách nạp pin, và pin cũ phơi lâu còn dễ chảy nước.

Vì sao đài cũ hay bị rè?

Tiếng rè đến từ sóng yếu, thời tiết xấu, hướng đặt đài chưa hợp, núm dò sóng bẩn hoặc tiếp điện pin lỏng. Ngày trước người ta xoay đài, kéo ăng ten, vỗ nhẹ vào vỏ hoặc lau tiếp điện để tiếng trong hơn.

Đài bán dẫn cũ còn dùng được không?

Nhiều chiếc vẫn dùng được nếu linh kiện chưa hỏng. Nên mở nắp pin, lau sạch lò xo, lắp pin mới rồi thử dò sóng. Nếu núm kêu sột soạt, thợ sửa đồ điện tử có thể vệ sinh lại chiết áp và tụ dò sóng.

Tại sao người già vẫn thích nghe đài?

Đài dễ dùng, chỉ cần vặn núm là nghe, không cần nhìn màn hình hay bấm nhiều nút. Thói quen nghe đài buổi sáng gắn với nhịp sống nhiều chục năm, nên với người cao tuổi, chiếc đài vừa là nguồn tin vừa là người bạn quen.

Mua đài kiểu cũ ở đâu?

Đài kiểu cũ thường gặp ở chợ đồ cũ, cửa hàng sửa đồ điện tử, nhóm sưu tầm đồ xưa. Đài mới dáng cổ điển thì vẫn bán ở chợ và cửa hàng điện máy nhỏ, nhiều chiếc có pin sạc và giữ núm dò sóng như xưa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138