Đám cưới quê ngày xưa là việc chung của cả xóm: hàng xóm góp tay dựng rạp bằng tre và bạt giữa sân, nấu cỗ ngay tại nhà, mượn bàn ghế, bát đĩa của nhau, rồi đoàn nhà trai đi bộ hoặc đạp xe sang đón dâu qua những con đường làng. Ở nhiều vùng nông thôn những năm 80, 90, một đám cưới kéo dài hai, ba ngày, từ hôm dựng rạp, hôm ăn cỗ đến hôm đón dâu.
Bài này kể lại khung cảnh ấy: cái rạp, nồi cỗ, những người giúp việc không lấy công, đoàn đón dâu, quà cưới bằng phong bì mỏng hay chiếc phích nước, và vì sao đám cưới ở quê bây giờ đã chuyển sang dịch vụ trọn gói. Mọi chi tiết ở đây là nét chung của nhiều làng, mỗi vùng mỗi nhà lại có lệ riêng.
Dựng rạp cưới: tre, bạt và cả xóm cùng làm
Hai hôm trước ngày cưới, trai tráng trong xóm kéo đến nhà có việc từ sáng sớm. Ai có tre mang tre, ai có bạt mang bạt. Họ đào hố chôn cột tre quanh sân, buộc xà ngang bằng lạt hoặc dây thép, căng tấm bạt xanh hoặc bạt sọc lên trên làm mái. Nhà nào không đủ bạt thì lợp thêm phên nứa, lá cọ. Rạp rộng hay hẹp tuỳ cái sân, có nhà rạp tràn ra cả ngõ.
Trong rạp, người ta treo vài dây đèn, kéo một đường điện từ nhà ra, quấn giấy màu quanh cột. Phía đầu rạp dựng một tấm phông vải đỏ hoặc vải hồng, cắt chữ song hỷ bằng giấy trang kim dán lên giữa. Cổng ngõ kết lá dừa, lá tre hoặc hoa giấy thành một vòm cong. Mùi tre mới chặt, mùi bạt nắng và mùi đất ẩm dưới chân là thứ mùi của mọi đám cưới quê.
Dựng rạp là một buổi vui. Đàn ông vừa làm vừa nói chuyện mùa màng, đàn bà mang nước chè, bánh trái ra mời, trẻ con chạy luồn dưới chân cột. Không ai được trả công, vì ai cũng hiểu sau này đến lượt nhà mình có việc, hàng xóm sẽ lại kéo sang như thế. Đến chiều, khi tấm bạt cuối cùng được căng xong, cả sân như biến thành một căn nhà lớn.
Cỗ cưới nấu tại nhà: ai làm việc gì
Cỗ cưới ở quê ngày xưa không thuê nhà hàng mà nấu ngay tại sân sau, do họ hàng, hàng xóm cùng làm. Một đám cưới cỡ vừa thường chia việc như sau:
| Việc | Ai làm | Ghi nhớ của người dự |
|---|---|---|
| Mổ lợn, làm thịt | Đàn ông trong họ, từ tờ mờ sáng | Tiếng lợn kêu đánh thức cả xóm |
| Nấu cỗ chính | Một người nấu khéo trong làng làm bếp trưởng | Chảo lớn, bếp củi đặt dưới gốc cây |
| Thái, gói, nặn | Các bà, các chị ngồi thành vòng trên chiếu | Tiếng dao thớt lách cách cả buổi |
| Mượn bàn ghế, bát đĩa | Thanh niên đi từng nhà, ghi tên chủ dưới đáy bát | Bát đĩa đủ kiểu, chẳng bộ nào giống bộ nào |
| Bưng mâm, dọn mâm | Thanh niên nam nữ trong xóm | Mâm nhôm chồng cao trên vai |
| Rửa bát | Các bà ngồi bên giếng hoặc bờ ao | Rửa tới tận khuya |
Mâm cỗ cưới quê thường là mâm sáu người, có xôi, thịt luộc, giò, nem, canh măng hoặc canh bóng, đĩa lòng, đĩa rau, tuỳ vùng. Chuyện ghi tên dưới đáy bát mượn để trả lại cho đúng nhà là một chi tiết nhiều người vẫn nhớ, cũng như cảnh sau đám cưới, mấy đứa trẻ được sai đi trả từng chồng bát cho hàng xóm.
Một đám cưới ở quê thường diễn ra theo thứ tự nào
Trình tự cưới hỏi mỗi vùng mỗi khác, nhưng ở nhiều làng đồng bằng phía Bắc những năm 80, 90, các bước chính thường như sau:
- Dạm ngõ: nhà trai mang trầu cau, chè thuốc sang thưa chuyện với nhà gái, chủ yếu là để hai nhà gặp nhau.
- Ăn hỏi: nhà trai mang tráp sang, thường có trầu cau, bánh cốm, chè, mứt, rượu; nhà gái chia lại lễ cho họ hàng, hàng xóm.
- Dựng rạp và ăn cỗ: hai bên làm cỗ mời khách ở nhà mình, có nơi làm trước ngày cưới một hôm.
- Đón dâu: đoàn nhà trai sang nhà gái, xin dâu, làm lễ trước bàn thờ gia tiên nhà gái rồi đưa cô dâu về.
- Lễ ở nhà trai: cô dâu chú rể làm lễ gia tiên nhà trai, chào họ hàng, rồi nhập tiệc.
- Lại mặt: một, hai hôm sau, đôi vợ chồng trẻ về thăm nhà gái.
Ở nhiều tỉnh phía Nam, các bước gần tương tự nhưng gọi khác, như đám hỏi, lễ rước dâu, lễ lên đèn, và nhiều nơi kết hợp đám hỏi với đám cưới trong cùng một ngày cho đỡ tốn kém. Đây là mô tả nét chung, không phải quy định bắt buộc của nơi nào.
Đoàn đón dâu đi bộ qua làng
Phần đẹp nhất trong ký ức của nhiều người là đoàn đón dâu. Ở những làng gần nhau, nhà trai đi bộ sang nhà gái: dẫn đầu là một người lớn tuổi trong họ, sau là chú rể mặc com-lê hoặc áo sơ mi trắng, tiếp đến là những người bê lễ, rồi họ hàng, bạn bè, cuối cùng là một đám trẻ con chạy theo. Đoàn đi chậm, nối thành hàng dài trên bờ ruộng, đường đê.
Đón được dâu, đoàn quay về. Cô dâu mặc áo dài trắng hoặc áo dài đỏ, có khi khoác thêm áo len vì trời rét, tay cầm bó hoa vải hoặc hoa tươi, đi bên chú rể. Gặp ruộng lúa đang làm, người làm đồng đứng thẳng lưng nhìn theo. Trẻ con hai bên đường reo lên, có đứa còn chăng dây ngang đường đòi kẹo mới cho qua, nhà trai phải chuẩn bị sẵn túi kẹo để mở lối.
Nhà ở xa hơn thì đi xe đạp. Cả đoàn mấy chục chiếc xe đạp, ghi đông buộc nơ đỏ, đạp nối nhau trên đường liên xã. Cô dâu ngồi sau xe chú rể, tà áo dài vén gọn. Về sau, khi xe máy phổ biến, đoàn xe đạp đổi thành đoàn xe máy, rồi thành xe ô tô thuê. Nhưng những người từng cưới bằng đoàn xe đạp vẫn hay nhắc lại con đường ấy với một chút tự hào.
Một đám cưới mùa đông và chiếc áo len của cô dâu
Thử hình dung một đám cưới ở một làng ven đê phía Bắc, tháng Chạp năm nào đó cuối thập niên 1980. Trời rét đậm, gió bấc thổi lật cả tấm bạt rạp mấy lần, mấy thanh niên phải buộc thêm dây. Cỗ nấu từ ba giờ sáng, khói bếp bay mù mịt sau nhà, mùi thịt luộc và mùi hành phi lan ra tận ngõ.
Đến giờ đón dâu, cô dâu mặc áo dài trắng, nhưng mẹ cô nhất định bắt khoác thêm chiếc áo len đỏ ra ngoài cho khỏi cảm. Cả đoàn nhà trai đi bộ hơn hai cây số trên đường đê, gió thổi ngược. Đến nhà gái, chú rể run run cầm khay trầu, đọc câu xin dâu đã tập cả tuần mà vẫn vấp.
Lúc về, cô dâu khoác áo len đỏ đi giữa đoàn, tà áo dài trắng bay phía dưới. Ai cũng bảo trông lạ mà đẹp. Nhiều năm sau, đôi vợ chồng ấy vẫn giữ tấm ảnh duy nhất của ngày cưới, chụp vội trước cổng rạp, cô dâu trong chiếc áo len đỏ, và mỗi khi con cháu hỏi vì sao cô dâu lại mặc áo len, cả nhà lại kể lại chuyện gió bấc năm ấy.
Quà cưới ngày xưa: phong bì mỏng, phích nước và tấm chăn
Phong bì tiền mừng. Phổ biến nhất vẫn là phong bì, số tiền tuỳ quan hệ, có người ghi tên ngoài phong bì để chủ nhà biết đường đáp lễ sau này.
Đồ dùng gia đình. Họ hàng, bạn bè thân hay tặng phích nước, bộ ấm chén, chậu nhôm, chăn bông, gương soi, những thứ đôi vợ chồng mới cần dùng ngay.
Hàng xóm góp gạo, góp công. Ở nhiều làng, hàng xóm mang sang vài bơ gạo, mớ rau, con gà, hoặc góp công mấy ngày làm cỗ, coi đó là quà mừng.
Sổ ghi quà. Nhiều nhà có một cuốn sổ ghi ai mừng gì, bao nhiêu, để sau này đi đám cưới nhà người ta mừng lại cho tương xứng.
Tranh, ảnh, đồng hồ treo tường. Một bức tranh lồng kính, một chiếc đồng hồ treo tường có khắc chữ mừng là món quà cơ quan hoặc nhóm bạn hay góp tiền mua chung.
Vì sao đám cưới quê đã khác, và còn giữ được gì
Từ khoảng cuối những năm 2000, đám cưới ở nhiều vùng quê chuyển dần sang dịch vụ: thuê rạp khung sắt dựng sẵn, thuê bàn ghế, thuê đội nấu cỗ trọn gói, thuê xe đón dâu, có nơi tổ chức ở nhà hàng tiệc cưới gần làng. Lý do rất đời thường: thanh niên đi làm xa, không còn đủ người góp tay; ai cũng bận, ít có thời gian đi giúp ba ngày liền; dịch vụ thì nhanh, gọn, sạch.
Cách làm mới giúp gia chủ đỡ vất vả, đỡ phải vay mượn công sức. Đổi lại, cảnh cả xóm cùng dựng rạp, cùng ngồi thái hành, cùng rửa bát bên bờ ao thưa dần. Nhiều người lớn tuổi nhận xét đám cưới bây giờ đẹp hơn, nhưng ít thời gian cho hàng xóm ngồi với nhau hơn.
Dù vậy, nhiều nét vẫn còn. Lễ gia tiên, mâm trầu cau, đoàn đón dâu, lời xin dâu của người lớn tuổi, chuyện trẻ con chăng dây đòi kẹo ở một số làng vẫn được giữ. Nếu nhà bạn có đám cưới ở quê, có thể cân nhắc giữ lại một việc cũ, như mời hàng xóm sang gói giò, ngồi thái rau buổi tối hôm trước, để con cháu được thấy một đám cưới từng là việc của cả làng.
Bạn còn nhớ: câu đố quanh đám cưới quê
Mấy câu hỏi vui cho buổi họp mặt gia đình, đáp án ngay sau dấu gạch:
- Vì sao bát đĩa mượn ngày cưới phải ghi tên dưới đáy? — Để trả lại đúng nhà sau đám cưới.
- Trẻ con chăng dây ngang đường khi đoàn đón dâu đi qua để làm gì? — Đòi kẹo, nhà trai phải mở túi kẹo mới được đi tiếp.
- Lễ đôi vợ chồng trẻ về thăm nhà gái sau ngày cưới gọi là gì? — Lễ lại mặt.
- Mái rạp cưới ngày xưa thường làm bằng gì? — Khung tre, mái căng bạt, có nơi lợp thêm phên nứa hoặc lá.
- Chữ dán giữa phông rạp cưới, cắt từ giấy trang kim, là chữ gì? — Chữ song hỷ.
Nếu trong nhà còn giữ tấm ảnh cưới cũ của ông bà, cha mẹ, bạn thử để con cháu đoán xem rạp làm bằng gì, cô dâu đi bằng gì. Mỗi chi tiết trong ảnh đều có một câu chuyện đi kèm.
Câu hỏi thường gặp
Đám cưới quê ngày xưa kéo dài mấy ngày?
Ở nhiều làng, một đám cưới kéo dài hai, ba ngày: một hôm dựng rạp và chuẩn bị, một hôm làm cỗ mời khách, một hôm đón dâu. Có nơi gộp lại trong hai ngày, tuỳ điều kiện từng nhà.
Vì sao ngày xưa hàng xóm giúp đám cưới mà không lấy công?
Vì đó là lệ đổi công trong làng: nhà này có việc thì cả xóm sang giúp, sau này nhà kia có việc lại được giúp lại. Giúp nhau là cách giữ tình làng nghĩa xóm.
Đoàn đón dâu ngày xưa đi bằng gì?
Làng gần nhau thì đi bộ, xa hơn thì đi xe đạp, ghi đông buộc nơ đỏ, cô dâu ngồi sau xe chú rể. Về sau mới chuyển dần sang xe máy và ô tô thuê.
Mâm cỗ cưới quê ngày xưa thường có món gì?
Thường có xôi, thịt luộc, giò, nem, canh măng hoặc canh bóng, đĩa lòng, rau và nước chấm, tuỳ vùng và điều kiện từng nhà. Mâm phổ biến là mâm sáu người.
Phong tục cưới phía Bắc và phía Nam khác nhau thế nào?
Các bước chính tương tự, nhưng cách gọi và lễ phụ khác nhau. Nhiều nơi phía Nam gọi là đám hỏi, lễ rước dâu, có lễ lên đèn, và hay gộp đám hỏi với đám cưới trong một ngày.
Muốn giữ chút không khí đám cưới quê xưa thì làm gì?
Bạn có thể mời hàng xóm, họ hàng sang cùng gói giò, thái rau tối hôm trước, giữ lễ gia tiên và đoàn đón dâu đi bộ nếu nhà gần, để con cháu thấy đám cưới từng là việc chung của cả làng.