ThanQuen.comThân Quen
Tết và lễ ngày xưa

Phá cỗ Trung thu ngày xưa: mâm cỗ trông trăng, con giống bột và bánh nướng chia tư

Phá cỗ Trung thu ngày xưa là lúc cả xóm trẻ con quây quanh mâm cỗ trông trăng có bưởi, hồng, con giống bột, bánh nướng chia tư. Kể lại cách bày cỗ và lúc phá cỗ.

A low wooden table on a moonlit courtyard holds pomelos, persimmons and round cakes cut in quarters, small hands reaching in, overhead view, silver blue light

Phá cỗ Trung thu ngày xưa là khoảnh khắc cuối đêm rằm tháng Tám, khi trẻ con trong nhà, trong xóm được phép cùng nhau ăn mâm cỗ trông trăng đã bày từ chập tối: bưởi, hồng, chuối, na, bánh nướng, bánh dẻo cắt miếng, kẹo lạc, và những con giống bằng bột màu. Với trẻ con những năm 80, 90, chiếc bánh nướng thường phải chia tư, chia sáu, nên mỗi miếng bánh nhỏ đều quý.

Mâm cỗ không cầu kỳ, nhưng được bày rất công phu, có khi là cả một tác phẩm của người lớn và trẻ lớn trong nhà. Bài này tả lại mâm cỗ, những món quen, cách bày con chó bưởi, giờ phá cỗ, khác nhau giữa các vùng, và cách bày lại một mâm cỗ giản dị cho con cháu bây giờ.

Trên mâm cỗ trông trăng ngày xưa có gì

Mâm cỗ mỗi nhà khác nhau tuỳ điều kiện, nhưng có một số món rất hay gặp. Bảng dưới đây liệt kê những món quen thuộc ở nhiều gia đình phía Bắc:

MónTrông thế nàoGhi nhớ của trẻ con
BưởiQuả tròn, vỏ xanh vàng, thơm mùi tinh dầuĐược người lớn tỉa thành con chó bưởi
Hồng đỏ, hồng ngâmQuả đỏ cam, mọngMềm, ngọt, ăn xong dính đầy tay
Na, chuối, thịNa mắt to, chuối chín vàng, thị vàng thơmThị thường để ngửi hơn là ăn
Bánh nướng, bánh dẻoBánh nướng nâu bóng, bánh dẻo trắng in hoaChia tư, chia sáu cho đủ người
Con giống bộtCon vật nặn bằng bột màu, cắm que treTiếc không nỡ ăn, để đến khi khô cứng
Kẹo lạc, kẹo vừng, bỏngThanh kẹo gói giấy, bỏng gạo vo viênMón chia đều nhất, ai cũng có phần

Nhà khá hơn có thêm cốm, ổi, đĩa xôi gấc, nhà khó khăn chỉ có vài quả bưởi và một chiếc bánh. Nhưng ở nhà nào, bưởi gần như luôn có mặt, vì mùa rằm tháng Tám trùng mùa bưởi chín ở nhiều vùng phía Bắc.

Bánh nướng, bánh dẻo ngày xưa: vỏ bóng, nhân thập cẩm và mùi lá chanh

Chiếc bánh nướng ngày xưa thường to cỡ lòng bàn tay người lớn, dày, vỏ nâu bóng nhờ lớp trứng quét ngoài, mặt in hoa văn nổi từ khuôn gỗ. Cầm lên thấy nặng tay, ngửi thấy mùi bột nướng và mỡ. Nhân phổ biến nhất là nhân thập cẩm: mứt bí, lạp xưởng, mỡ đường, hạt dưa, vừng, lá chanh thái chỉ, có chiếc có thêm lòng đỏ trứng muối ở giữa.

Bánh dẻo thì trắng đục, mềm, vỏ làm từ bột nếp rang, mặt cũng in hoa, cầm vào thấy mát tay và hơi dính. Vị bánh dẻo ngọt thơm mùi nước hoa bưởi, nhân thường là đậu xanh hoặc thập cẩm. Trẻ con hay thích bánh dẻo hơn vì mềm, ngọt, dễ ăn, còn người lớn chuộng bánh nướng nhân thập cẩm uống với chè.

Bánh ngày ấy được bán ở hiệu bánh, gói trong giấy bóng kính hoặc giấy pơ-luya mỏng, có tờ giấy nhỏ lót đáy. Nhiều nhà không mua theo hộp mà mua lẻ từng chiếc, chọn thật kỹ. Một chiếc bánh có lòng đỏ trứng muối đã là món đáng mong chờ của cả nhà trong đêm rằm.

Bày mâm cỗ trông trăng: việc của người lớn và trẻ lớn

Bày cỗ là phần mà trẻ lớn trong nhà được tham gia, và cũng là phần nhiều người nhớ nhất. Trình tự quen thuộc ở nhiều gia đình, đại thể như sau:

  1. Kê một chiếc bàn thấp hoặc trải chiếu ngoài sân, ngoài hiên, nơi nhìn thấy trăng, khi trời còn sáng.
  2. Đặt mâm đồng hoặc mâm gỗ ở giữa, lót vài lá chuối hoặc giấy màu cho đẹp.
  3. Xếp hoa quả to ở giữa thành hình tháp, bưởi dưới, hồng và na trên, chuối cong quanh mép.
  4. Tỉa một quả bưởi thành con chó: múi bưởi bóc rời làm thân, hai hạt nhãn hoặc hạt đậu đen làm mắt, sợi vỏ bưởi làm tai và đuôi.
  5. Bày bánh nướng, bánh dẻo ở hai bên, đặt con giống bột và kẹo xen vào các khoảng trống.
  6. Thắp nến, cắm vài chiếc đèn nhỏ quanh mâm, rồi cả nhà ngồi chờ trăng lên và đoàn rước đèn về.

Con chó bưởi là phần thử tay nghề. Người khéo tỉa được con chó đứng hẳn, có đuôi vểnh, có người tạo thành con thỏ, con cá. Trẻ con đứng xem, rồi tự tỉa thử một con méo mó, và năm nào cũng đòi được tỉa con chó của riêng mình.

Con giống bột: món không ai nỡ ăn

Con giống bột là những con vật nhỏ nặn từ bột gạo nếp hấp chín, nhuộm màu đỏ, xanh, vàng, cắm trên que tre hoặc cuống rơm. Người bán ngồi ở góc chợ hoặc đi rong, trước mặt là một khay bột nhiều màu, tay nặn thoăn thoắt. Chỉ một lát là thành con gà trống, con trâu, con cá, con lợn, có khi là một nhân vật trong truyện cổ, mặt điểm hai chấm mắt đen.

Trẻ con đứng vây quanh xem nặn còn say hơn cả lúc được mua. Mỗi đứa chọn một con, cầm về như cầm vật quý, cắm lên mâm cỗ cho đẹp. Về lý thuyết thì con giống ăn được, vị bột hơi ngọt nhạt, nhưng gần như không ai nỡ ăn. Nó được để trên mâm, rồi trên đầu tủ, khô cứng dần, màu phai đi, cho tới khi nứt vỡ mới thôi.

Nghề nặn con giống ngày nay vẫn còn ở một số làng nghề và một số người bán rong ở phố, nhưng bột bây giờ thường là bột trộn để giữ lâu, không còn để ăn. Nếu bạn có dịp gặp người nặn con giống, hãy cho trẻ đứng xem trọn một con vật được nặn từ một nắm bột, đó là màn trình diễn nhiều đứa trẻ bây giờ chưa từng thấy.

Giờ phá cỗ: chia bánh, chia kẹo và những vụ tranh phần

Mâm cỗ bày từ chập tối nhưng phải đợi đến sau buổi rước đèn, khi trăng đã lên cao, người lớn mới cho phá cỗ. Thời gian chờ ấy là thời gian dài nhất của đêm rằm. Trẻ con đi rước về, đèn còn cầm trên tay, ngồi quây quanh mâm, mắt dán vào chiếc bánh nướng giữa đĩa.

Lúc phá cỗ, người lớn cầm dao cắt bánh. Một chiếc bánh nướng chia tư, có khi chia sáu, chia tám nếu nhà đông trẻ con. Miếng có lòng đỏ trứng muối là miếng được tranh nhất, và người cắt thường phải tính sao cho miếng nào cũng dính một chút trứng. Kẹo được chia theo đầu người, bưởi bóc múi chia đều. Đứa nhỏ nhất được chọn trước, đứa lớn nhất chọn sau cùng.

Phá cỗ ở sân chung khu tập thể, hay ở nhà văn hoá thôn, thì ồn ào hơn nhiều. Mỗi nhà góp một ít, bày chung một mâm lớn, các bác trong tổ dân phố đứng ra chia, đọc tên từng đứa lên nhận phần. Trẻ con nhà nào cũng được một gói nhỏ giống nhau, gói trong giấy, buộc dây, và cầm về như cầm một món quà rất lớn.

Một đêm rằm và một phần tư chiếc bánh nướng

Thử hình dung một gia đình bốn anh chị em ở một thị trấn phía Bắc, đêm rằm tháng Tám vào khoảng cuối thập niên 1980. Mâm cỗ năm ấy chỉ có một chiếc bánh nướng, vài quả hồng, một quả bưởi và mấy thanh kẹo lạc. Mẹ đặt chiếc bánh vào giữa mâm, xung quanh là con chó bưởi chị cả vừa tỉa.

Bốn anh em ngồi nhìn chiếc bánh suốt từ lúc rước đèn về. Khi mẹ cầm dao, cả bốn cùng nín thở. Bánh chia tư, lòng đỏ trứng muối nằm lệch về một phía. Mẹ xoay bánh, cắt thế nào cho bốn miếng đều có một chút vàng. Đứa út được chọn trước, nhìn mãi, chọn miếng có nhiều trứng nhất. Ba đứa kia không ai nói gì.

Miếng bánh nhỏ được ăn rất chậm, cắn từng chút một, lòng đỏ để dành ăn sau cùng. Nhiều năm sau, khi cả bốn đã có gia đình, mỗi mùa Trung thu ai cũng mua được cả hộp bánh, nhưng hễ ngồi chung là lại nhắc chuyện con dao của mẹ và miếng trứng muối được chia thành bốn phần.

Phá cỗ ở các vùng: những điểm khác nhau

Trung thu là dịp chung của cả nước, nhưng mâm cỗ mỗi vùng có nét riêng. Một số khác biệt hay được nhắc tới:

  • Ở nhiều nơi phía Bắc, mâm cỗ gắn với bưởi, hồng, con chó bưởi, con giống bột, và bánh nướng bánh dẻo là trung tâm.
  • Ở nhiều tỉnh phía Nam, mâm cỗ thường có bánh trung thu, trái cây miền Nam như bưởi, nhãn, mãng cầu, và trẻ con chú trọng rước đèn lồng giấy kiếng hơn bày cỗ.
  • Ở miền Trung, nhiều nơi tổ chức múa lân, rước đèn trong xóm, mâm cỗ giản dị hơn, tuỳ mùa vụ mà có trái cây khác nhau.
  • Ở làng quê, phá cỗ hay tổ chức chung ở sân đình, sân kho hoặc nhà văn hoá thôn, mỗi nhà góp một phần.
  • Ở khu tập thể thành phố, tổ dân phố thường đứng ra lo cỗ chung và chia quà theo danh sách trẻ con từng nhà.

Dù khác nhau thế nào, điểm chung của phá cỗ ở mọi vùng là trẻ con được làm trung tâm của buổi tối, được ngồi giữa, được chọn trước. Đó là lý do người lớn bây giờ vẫn nhớ đêm phá cỗ hơn bất kỳ món bánh đắt tiền nào sau này.

Bày lại một mâm cỗ trông trăng giản dị cho con cháu

Ngày nay bánh trung thu bán đầy cửa hàng từ cả tháng trước rằm, trẻ con có thể ăn bánh bất cứ lúc nào, nên giờ phá cỗ không còn là phút giây chờ đợi như xưa. Nhiều gia đình ở phố cũng bỏ hẳn việc bày mâm, chỉ cắt bánh ăn sau bữa tối.

Nếu muốn con cháu có được cảm giác ấy, bạn có thể bày lại một mâm cỗ đơn giản. Chọn một quả bưởi, cùng con tỉa con chó bưởi theo cách cũ; mua vài con giống bột nếu tìm được; bày thêm hồng, chuối, một chiếc bánh nướng và một chiếc bánh dẻo. Đặt mâm ở ban công hoặc sân thượng nơi nhìn thấy trăng, tắt bớt đèn điện, thắp vài ngọn nến trong cốc thuỷ tinh.

Quan trọng nhất là giữ luật cũ: chỉ phá cỗ sau khi đi rước đèn hoặc ngắm trăng xong, bánh cắt ra chia đều cho mọi người, đứa nhỏ nhất chọn trước. Một luật nhỏ như vậy đủ làm chiếc bánh bình thường trở nên đáng nhớ.

Câu hỏi thường gặp

Phá cỗ Trung thu là gì?

Phá cỗ là lúc cả nhà, nhất là trẻ con, cùng ăn mâm cỗ trông trăng đã bày từ chập tối đêm rằm tháng Tám, thường sau buổi rước đèn. Mâm có hoa quả, bánh nướng, bánh dẻo, kẹo và con giống bột.

Con chó bưởi trên mâm cỗ Trung thu làm thế nào?

Bóc vỏ quả bưởi, tách múi rồi xếp các múi thành thân con chó, dùng hạt nhãn hoặc đậu đen làm mắt, sợi vỏ bưởi làm tai và đuôi. Người khéo có thể tạo dáng con chó đứng hoặc nằm.

Con giống bột ngày xưa có ăn được không?

Ngày xưa con giống thường nặn bằng bột gạo nếp hấp chín nên ăn được, nhưng trẻ con hầu như không nỡ ăn. Con giống bán bây giờ nhiều khi dùng bột trộn để giữ lâu, không còn dùng để ăn.

Vì sao bánh nướng ngày xưa thường phải chia tư, chia sáu?

Vì bánh khá đắt so với thu nhập nhiều gia đình thời ấy, mỗi nhà thường chỉ mua một, hai chiếc. Cắt nhỏ để mọi người, nhất là trẻ con, đều có phần.

Mâm cỗ Trung thu phía Bắc và phía Nam khác nhau thế nào?

Phía Bắc chú trọng bày mâm với bưởi, hồng, con chó bưởi và con giống. Nhiều tỉnh phía Nam bày giản dị hơn, có bánh trung thu, trái cây miền Nam, và trẻ con chú trọng rước đèn lồng nhiều hơn.

Bày mâm cỗ Trung thu cho trẻ bây giờ cần những gì?

Một quả bưởi để tỉa con chó, vài loại trái cây theo mùa, một chiếc bánh nướng và bánh dẻo, vài con giống bột nếu tìm được, nến trong cốc thuỷ tinh và một chỗ nhìn thấy trăng là đủ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138