ThanQuen.comThân Quen
Tết và lễ ngày xưa

Đèn ông sao ngày xưa: khung tre năm cánh, giấy bóng kính đỏ và ngọn nến lung linh

Đèn ông sao ngày xưa là chiếc đèn năm cánh khung tre, dán giấy bóng kính đỏ, cắm nến ở giữa, trẻ con cầm đi rước đêm rằm tháng Tám. Tả lại và cách làm lại với con.

Children walk in a line along a dark village path carrying glowing red star-shaped paper lanterns on bamboo sticks, seen from behind, candlelight glow

Đèn ông sao ngày xưa là chiếc đèn hình ngôi sao năm cánh, khung làm bằng nan tre vót mỏng, dán giấy bóng kính đỏ hoặc giấy màu, giữa đèn cắm một ngọn nến nhỏ, gắn trên một cán tre dài để trẻ con cầm đi rước trong đêm rằm tháng Tám. Với trẻ con những năm 80, 90, đây là thứ đồ chơi Trung thu phổ biến nhất, rẻ nhất và cũng được chờ đợi nhất.

Chiếc đèn có khi được mua ở chợ, có khi do bố, ông hay anh chị tự làm ở nhà trong mấy buổi tối trước rằm. Bài này tả lại chiếc đèn, cách người ta làm khung, dán giấy, giữ cho nến khỏi đổ, chuyện đèn cháy giữa đường rước, khác nhau giữa các vùng và cách bạn có thể làm lại một chiếc cùng con.

Chiếc đèn ông sao trông thế nào khi cầm trên tay

Chiếc đèn ông sao quen thuộc có năm cánh nhọn, to cỡ hai bàn tay người lớn xoè ra. Khung là hai ngôi sao bằng nan tre giống hệt nhau, nối với nhau bằng những nan ngắn ở giữa để tạo độ dày, nhìn nghiêng giống một chiếc hộp hình sao. Mặt ngoài dán giấy bóng kính đỏ trong suốt, có nhà dán xen vàng, xanh, các cánh viền giấy trang kim lấp lánh, đầu mỗi cánh treo một tua giấy nhỏ rủ xuống.

Cầm đèn lên thấy rất nhẹ, nghe tiếng giấy bóng kính sột soạt khi gió thổi qua. Cán đèn là một đoạn tre hoặc que dài, buộc vào một cánh của ngôi sao, để đèn treo lủng lẳng hơi chúi xuống. Khi thắp nến ở giữa, cả ngôi sao bừng lên màu đỏ trong, ánh sáng hắt ra mặt đất thành một vầng đỏ lay động theo bước chân.

Mùi của đèn ông sao là mùi nến cháy, mùi hồ dán giấy và mùi tre khô. Sau đêm rước, đèn hay có vài vết cháy sém ở mép giấy và vết sáp nến chảy đọng trên đế. Nhiều đứa trẻ giữ chiếc đèn ấy treo ở đầu giường thêm mấy tuần, đến khi giấy rách hết mới chịu bỏ.

Làm đèn ông sao ở nhà: trình tự quen thuộc

Ở nhiều gia đình, chiếc đèn được làm tay trong mấy tối trước rằm. Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến, mô tả để nhớ lại và để bạn có thể làm cùng con, người lớn lo phần dao kéo:

  1. Chọn một đoạn tre già, chẻ thành nan mỏng dài chừng hai gang tay, vót nhẵn cho khỏi xước tay. Cần mười nan cho hai ngôi sao.
  2. Lấy năm nan, buộc đầu nối đầu thành hình ngôi sao năm cánh bằng chỉ hoặc dây thép mảnh. Làm hai ngôi sao giống hệt nhau.
  3. Đặt hai ngôi sao chồng lên nhau, dùng năm nan ngắn nối các góc trong để hai mặt cách nhau một khoảng, tạo thành khung có độ dày.
  4. Làm đế cắm nến: một mẩu tre nhỏ hoặc nắp chai buộc chặt vào giữa khung, đủ vững để nến không nghiêng.
  5. Cắt giấy bóng kính theo từng mặt cánh, quét hồ lên nan rồi dán căng, chừa một ô nhỏ ở một cánh để luồn tay thắp nến.
  6. Cắt giấy trang kim làm viền và tua, dán vào đầu các cánh. Buộc cán tre dài vào một cánh, thử treo cho đèn cân.

Hồ dán ngày xưa nhiều nhà tự nấu bằng cơm nguội hoặc bột sắn khuấy với nước, dính chắc nhưng lâu khô. Bây giờ bạn dùng keo sữa hay băng dính hai mặt là nhanh hơn, và thay nến bằng đèn pin nhỏ để an toàn cho trẻ.

Đi chợ mua đèn: hàng đèn ông sao những ngày trước rằm

Không phải nhà nào cũng có người làm đèn. Từ khoảng đầu tháng Tám âm lịch, ở chợ và những con phố quen bán đồ Trung thu, hàng đèn bắt đầu bày ra. Đèn ông sao được treo thành từng chùm trên những sợi dây căng ngang sạp, đỏ rực cả một khoảng, gió thổi qua thì cả chùm đung đưa, giấy bóng kính kêu lao xao như lá khô.

Trẻ con được bố mẹ dắt đi chợ đèn thường đứng rất lâu trước sạp, nhìn từng chiếc, so xem chiếc nào cánh đều, chiếc nào viền trang kim nhiều hơn, chiếc nào có tua dài. Đèn to và đèn nhỏ giá khác nhau, đèn dán nhiều màu đắt hơn đèn chỉ một màu đỏ. Người bán gỡ đèn xuống bằng một cây sào có móc ở đầu, đưa tận tay, dặn cầm cán cho thẳng.

Mua đèn xong, đứa trẻ cầm đèn đi suốt đường về, dù chưa thắp, dù trời còn sáng. Ở nhà, chiếc đèn được treo lên đinh tường hay đầu giường, chờ đến đêm rằm. Mấy hôm chờ ấy, nhiều đứa sờ đèn tới mức giấy bong ra ở một góc, phải nhờ mẹ dán lại bằng hồ cơm trước khi đi rước.

Những rắc rối nhỏ trong đêm rước đèn

Nến bị gió thổi tắt. Đi được một đoạn là nến tắt, phải dừng lại nhờ người lớn quẹt diêm thắp lại. Đứa nào có anh chị giữ hộp diêm đi theo thì yên tâm hơn hẳn.

Đèn bị cháy. Đây là chuyện xảy ra ở hầu như mọi cuộc rước. Đèn nghiêng, nến đổ, lửa bén vào giấy bóng kính, chỉ vài giây là cháy rụi, đứa trẻ cầm cái cán trơ khung mà khóc.

Sáp nến nhỏ vào tay. Khi thắp lại nến, sáp nóng nhỏ vào ngón tay, rát một chút rồi đông lại thành vẩy trắng mà trẻ con hay bóc ra chơi.

Đèn bị bẹp. Chen nhau trong đoàn rước, cánh đèn va vào nhau, gãy một nan, ngôi sao méo đi nhưng vẫn được cầm tiếp tới cuối đường.

Mưa đầu thu. Có năm rằm tháng Tám trời mưa, giấy bóng kính dính nước nhăn nhúm, hồ bong ra, cả đoàn rước phải chạy vào hiên nhà ai đó trú, đợi tạnh.

Một đêm rằm và chiếc đèn bị cháy mất một cánh

Thử hình dung một làng quê đồng bằng phía Bắc, đêm rằm tháng Tám vào khoảng đầu những năm 90. Lũ trẻ trong xóm tụ ở sân đình từ lúc chập tối, mỗi đứa một chiếc đèn: vài chiếc ông sao bố làm, một chiếc đèn kéo quân, mấy chiếc đèn lồng giấy. Đoàn rước đi theo con đường đất quanh làng, vừa đi vừa hát đồng thanh mấy câu hát quen, tiếng trống ếch tùng tùng ở đầu đoàn.

Đến khúc rẽ cạnh ao, một cơn gió thổi ngang, chiếc đèn ông sao của cô bé đi giữa đoàn nghiêng hẳn. Ngọn nến đổ, lửa bén vào một cánh, giấy đỏ cháy loé lên. Người anh đi bên cạnh nhanh tay giật đèn xuống đất, dập tắt bằng dép. Ngôi sao còn bốn cánh đỏ, một cánh trơ nan đen.

Cô bé định khóc, nhưng anh dựng lại nến, thắp lại, và chiếc đèn bốn cánh rưỡi vẫn sáng. Cả đoàn đi tiếp, cô bé cầm đèn giơ cao hơn ai hết. Về nhà, bố cười bảo mai làm lại cánh mới, nhưng cô xin giữ nguyên. Chiếc đèn ấy treo ở góc nhà đến tận Tết, và trở thành chuyện cả nhà nhắc mỗi mùa Trung thu.

Đèn Trung thu ngày xưa: ông sao và những chiếc đèn khác

Đèn ông sao không phải loại đèn duy nhất của trẻ con ngày xưa. Bảng dưới đây so sánh vài loại quen thuộc, giúp bạn nhớ lại và kể cho con cháu:

Loại đènHình dángĐiểm đặc biệt
Đèn ông saoNgôi sao năm cánh, giấy bóng kínhDễ làm nhất, phổ biến nhất, cầm đi rước
Đèn kéo quânHộp vuông hoặc lục giác, có trục quay bên trongHơi nóng của nến làm hình cắt giấy quay vòng, in bóng lên thành đèn
Đèn lồng giấy xếpHình trụ hoặc quả cầu, gấp nếpGập lại được, cất được sang năm
Đèn cá chépHình con cá, khung tre, giấy màuCầu kỳ hơn, thường do người lớn khéo tay làm
Đèn lon sữa bòVỏ lon đục lỗ, cắm nến bên trongTự chế, ánh sáng lọt qua lỗ thành chấm

Ở phía Bắc, đèn ông sao gần như là biểu tượng của Trung thu thiếu nhi. Ở nhiều tỉnh phía Nam, đèn lồng giấy kiếng hình con vật như con cá, con bướm, con thỏ, và đèn lồng tròn cũng rất phổ biến, cũng khung tre dán giấy kiếng nhiều màu. Giấy bóng kính phía Bắc gọi, phía Nam quen gọi là giấy kiếng, cùng một thứ.

Vì sao đèn ông sao tre vắng dần, và còn gặp ở đâu

Từ khoảng cuối những năm 90 và đầu những năm 2000, đèn nhựa chạy pin bắt đầu tràn vào chợ Trung thu: đèn phát nhạc, nhấp nháy nhiều màu, không cần nến, không sợ cháy. Trẻ con thích vì lạ, cha mẹ thích vì an toàn. Đèn ông sao tre dán giấy dần lui vào một góc nhỏ của gian hàng.

Người làm đèn thủ công cũng ít đi, vì vót nan, dán giấy là việc tốn công mà bán được rất ít tiền. Các gia đình thì không còn nhiều thời gian ngồi làm đèn cho con mấy buổi tối liền. Một chiếc đèn mua sẵn, bật công tắc là sáng, tiện hơn hẳn.

Mấy năm gần đây, đèn ông sao truyền thống được nhiều người tìm lại. Bạn có thể gặp nó ở các phố bán đồ Trung thu cũ tại các thành phố lớn, ở những làng nghề làm đèn, trong các buổi sinh hoạt Trung thu ở trường mầm non, nhà văn hoá, nơi người lớn dạy trẻ tự làm đèn. Nhiều phụ huynh cũng mua bộ khung làm sẵn, cùng con dán giấy, thay nến bằng bóng đèn pin nhỏ. Chiếc đèn ấy có thể kém lung linh hơn ánh nến, nhưng không ai phải khóc vì cháy mất một cánh.

Bạn còn nhớ: câu đố về đèn Trung thu

Vài câu đố để hỏi trẻ con trong đêm rằm, hoặc hỏi nhau trong buổi họp lớp, đáp án ngay sau dấu gạch:

  • "Năm cánh mà chẳng biết bay, đêm rằm rực đỏ trên tay em cầm" là gì? — Đèn ông sao.
  • Đèn nào quay được nhờ hơi nóng của ngọn nến? — Đèn kéo quân.
  • Phía Bắc gọi là giấy bóng kính, nhiều nơi phía Nam gọi là gì? — Giấy kiếng.
  • Ngày xưa nhiều nhà tự nấu hồ dán đèn bằng gì? — Cơm nguội hoặc bột sắn khuấy với nước.
  • Muốn làm đèn ông sao an toàn cho trẻ nhỏ bây giờ thì thay nến bằng gì? — Bóng đèn pin nhỏ hoặc dây đèn chạy pin.

Nếu hỏi trẻ con, bạn có thể chuẩn bị sẵn một bộ khung tre và vài tờ giấy bóng kính để đáp án biến thành một buổi làm đèn thật.

Câu hỏi thường gặp

Đèn ông sao có từ khi nào?

Không có mốc năm chắc chắn cho chiếc đèn ông sao đầu tiên. Điều chắc chắn là đèn ông sao đã rất quen thuộc với trẻ con ở phía Bắc trong những năm 80, 90, và ông bà nhiều nhà cũng nhớ đã cầm loại đèn này thuở nhỏ.

Vì sao đèn ông sao hay bị cháy?

Vì ngọn nến cắm giữa khung giấy rất dễ đổ khi đèn nghiêng hoặc gặp gió. Giấy bóng kính và giấy màu bắt lửa nhanh, nên chỉ cần nến chạm giấy vài giây là đèn cháy.

Làm khung đèn ông sao cần những gì?

Cần mười nan tre vót mỏng cho hai ngôi sao, năm nan ngắn nối hai mặt, dây buộc hoặc dây thép mảnh, một đế cắm nến hoặc đèn pin nhỏ, giấy bóng kính, keo dán và một cán tre dài.

Đèn ông sao và đèn kéo quân khác nhau thế nào?

Đèn ông sao là đèn cầm tay đi rước, hình ngôi sao, không có chi tiết chuyển động. Đèn kéo quân có trục bên trong, hơi nóng của nến làm các hình cắt giấy quay vòng và in bóng lên thành đèn.

Mua đèn ông sao truyền thống ở đâu?

Bạn có thể tìm ở các khu phố bán đồ Trung thu tại thành phố lớn, ở làng nghề làm đèn, hội chợ Trung thu hoặc mua bộ khung làm sẵn ở cửa hàng đồ thủ công để tự dán giấy cùng con.

Cho trẻ nhỏ cầm đèn nến có an toàn không?

Ngọn nến luôn có nguy cơ gây cháy, nhất là với trẻ nhỏ. Nên dùng đèn pin nhỏ thay nến; nếu vẫn muốn dùng nến thì người lớn phải đi kèm, giữ đèn thẳng và có sẵn cách dập lửa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138