Pháo Tết ngày xưa là những bánh pháo, tràng pháo giấy đỏ người ta treo đốt vào đêm giao thừa và sáng mùng Một, để lại tiếng nổ giòn vang khắp xóm, mùi khói khét và lớp xác pháo đỏ phủ ngõ. Đây chỉ là ký ức: từ Tết năm 1995, pháo nổ đã bị cấm và đến nay vẫn bị cấm; người dân không được tự sản xuất, mua bán hay đốt pháo nổ.
Bài này không hướng dẫn gì về pháo, chỉ kể lại không khí của những cái Tết còn pháo mà người lớn tuổi 40 trở lên vẫn nhớ: âm thanh, mùi, màu đỏ, trò nhặt pháo xịt của trẻ con, những tai nạn đã xảy ra, và vì sao lệnh cấm ra đời. Đọc để nhớ, và để hiểu vì sao Tết bây giờ yên tĩnh hơn.
Tiếng pháo giao thừa nghe như thế nào
Người từng đón giao thừa có pháo nhớ nhất là khoảnh khắc chuyển năm. Vài phút trước nửa đêm, cả xóm im lặng lạ thường. Rồi một nhà bắt đầu, tiếng nổ lẹt đẹt ở đầu ngõ, lan sang nhà bên, rồi cả khu phố nổ ran cùng lúc, nghe như mưa rào đập trên mái tôn, kéo dài cả chục phút. Ở thành phố, tiếng pháo dội vào tường nhà, vang rền không dứt.
Mỗi loại pháo có một kiểu tiếng. Pháo tép nhỏ nổ lách tách liên tục như rang ngô. Pháo to nổ đanh, từng tiếng một, làm kính cửa rung. Có những tràng dài treo từ tầng trên xuống tận đất, nổ từ dưới lên, khói trắng cuộn theo. Trẻ con bịt tai, nấp sau lưng người lớn, nhưng vẫn cố ló mắt ra xem.
Đi kèm tiếng nổ là mùi. Mùi khói pháo hăng hắc, khét lẹt, lẫn mùi giấy cháy, đọng lại trong ngõ đến tận sáng. Với nhiều người, mùi ấy gắn với Tết chặt đến mức sau này, hễ ngửi thấy mùi khói tương tự là nhớ ngay đêm giao thừa thuở bé.
Sáng mùng Một và lớp xác pháo đỏ
Ngõ phủ một lớp giấy đỏ. Sáng mùng Một, mặt ngõ, bậc thềm, gốc cây đều phủ xác pháo vụn màu đỏ, dày tới mức đi qua nghe sột soạt dưới chân.
Nhiều nhà kiêng quét ngay. Ở nhiều vùng có lệ kiêng quét nhà, quét ngõ trong mấy ngày đầu năm, nên xác pháo nằm nguyên đó, gió thổi bay lả tả.
Xác pháo nhiều được coi là đông vui. Trước cửa nhà nào xác pháo dày thì người ta hiểu nhà ấy đón Tết rôm rả, đông con cháu.
Trẻ con đi nhặt pháo xịt. Một trò quen của trẻ con thời đó là đi lục xác pháo tìm những quả chưa nổ. Đây chính là thói quen gây ra nhiều tai nạn, và người lớn thời ấy cũng thường quát mắng, cấm đoán.
Màu đỏ hoà vào đào, quất. Xác pháo đỏ cùng cành đào phía Bắc hay chậu mai phía Nam, câu đối đỏ dán cửa, làm nên một gam màu đặc trưng của buổi sáng đầu năm mà nhiều người vẫn tả lại.
Một giao thừa cuối thập niên 1980 trên tầng hai khu tập thể
Thử hình dung một cậu bé chín tuổi đứng trên ban công tầng hai một khu tập thể phía Bắc, đêm giao thừa cuối thập niên 1980. Bố treo một tràng pháo dài từ lan can xuống, bảo cậu vào trong nhà, đứng sau cửa kính. Mẹ đang bày mâm cỗ cúng giao thừa trên bàn.
Khi chiếc đồng hồ treo tường điểm mười hai tiếng, cả khu tập thể như bùng lên. Tràng pháo nhà cậu nổ từ dưới lên, tia lửa nhỏ loé đỏ trong làn khói trắng, mảnh giấy đỏ bay ngược lên cả cửa sổ. Cậu bé vừa sợ vừa thích, hai tay bịt tai nhưng mắt mở thật to. Khói tràn vào cả trong nhà, mùi khét lẫn với mùi hương trầm.
Sáng hôm sau, cậu cùng mấy đứa bạn đi một vòng quanh sân khu tập thể, giẫm lên lớp xác pháo đỏ dày. Bố đi sau, nhắc đi nhắc lại không được nhặt quả nào chưa nổ. Nhiều năm sau, khi Tết không còn pháo, cậu bé ấy, giờ đã làm bố, kể cho con nghe đêm giao thừa ấy và thú thật rằng mình chỉ nhớ cái đẹp, còn nỗi lo của người lớn thì đến khi có con mới hiểu.
Pháo ở quê và ở phố, phía Bắc và phía Nam
Ở phố, pháo gắn với ban công, cửa sổ và những con ngõ hẹp, tiếng nổ dội vào tường nên nghe dày và vang. Ở làng quê, nhà cách nhà một khoảng vườn, tiếng pháo nghe thưa hơn, vọng từ xóm này sang xóm khác. Nhiều nhà ở quê treo tràng pháo lên một cành tre hay cây sào cắm trước sân, khi pháo nổ thì khói bay lên ngang ngọn cau, gà vịt trong chuồng nhốn nháo.
Ở nhiều nơi phía Bắc, pháo chủ yếu đốt vào đêm giao thừa và sáng mùng Một, lúc cúng xong mâm cỗ đầu năm. Ở nhiều tỉnh phía Nam, ngoài giao thừa, tiếng pháo còn gắn với những đoàn múa lân đi qua phố ngày đầu năm, các cửa hàng treo pháo trước cửa lúc khai trương đầu xuân. Ở miền Trung, không khí cũng tương tự, mỗi địa phương có thói quen riêng về giờ đốt.
Cũng có những nhà không đốt pháo, vì nhà có người già yếu, có trẻ nhỏ, hoặc đơn giản là không có tiền. Trẻ con nhà ấy đứng ngoài cổng xem pháo nhà hàng xóm, và với chúng, Tết vẫn vui như thường. Chi tiết này nhắc rằng pháo chưa bao giờ là thứ nhà nào cũng có, dù trong ký ức chung, nó dường như phủ đỏ cả một thời.
Mặt trái của pháo: những gì người lớn thời ấy lo
Bên cạnh niềm vui, pháo để lại nhiều hậu quả mà chính người lớn thời đó chứng kiến hằng năm. Những chuyện thường được kể lại:
- Tai nạn bỏng, thương tích ở tay và mắt, nhiều nhất ở trẻ con và thanh niên, có trường hợp để lại di chứng suốt đời.
- Cháy nhà, cháy chợ do tàn pháo rơi vào mái lá, kho hàng, đống rơm, nhất là ở những nơi nhà cửa san sát.
- Tiếng nổ làm người già, người ốm, trẻ sơ sinh hoảng sợ, mất ngủ suốt đêm giao thừa.
- Khói pháo dày đặc trong phố hẹp, gây khó thở, cay mắt.
- Tốn kém: nhiều nhà chi một khoản đáng kể cho pháo, có khi vượt quá khả năng, chỉ vì không muốn kém hàng xóm.
- Pháo tự chế, pháo không rõ nguồn gốc gây nổ bất ngờ, gây thương vong cả cho người không đốt.
Chính những hậu quả này là lý do pháo nổ bị cấm. Khi kể lại cho con cháu, nên kể cả hai mặt: vẻ đẹp của ký ức và cái giá thật mà nhiều gia đình đã phải trả.
Tết có pháo và Tết không pháo: so sánh để nhớ
Lệnh cấm pháo nổ có hiệu lực từ đầu năm 1995, nên Tết năm ấy là cái Tết đầu tiên không pháo nổ với nhiều gia đình. Bảng dưới đây so sánh hai kiểu đón năm mới:
| Khía cạnh | Tết còn pháo nổ (trước 1995) | Tết không pháo nổ (từ 1995 tới nay) |
|---|---|---|
| Âm thanh giao thừa | Tiếng pháo nổ ran khắp xóm | Yên tĩnh hơn, nơi có bắn pháo hoa thì nghe tiếng pháo hoa từ xa |
| Màu sắc sáng mùng Một | Xác pháo đỏ phủ ngõ | Ngõ sạch, màu đỏ chủ yếu từ câu đối, đèn lồng |
| Mùi | Khói pháo khét đọng lại | Mùi hương trầm, mùi bánh, mùi hoa |
| Tai nạn dịp Tết | Nhiều ca bỏng, thương tích, cháy nổ | Giảm hẳn, nhưng vẫn có ca do pháo lậu, pháo tự chế |
| Cách đón giao thừa | Đốt pháo trước cửa nhà | Xem pháo hoa do chính quyền tổ chức, quây quần trong nhà |
Hiện nay pháo nổ vẫn bị cấm. Pháo hoa tầm cao do chính quyền các nơi tổ chức bắn vào đêm giao thừa ở những điểm công cộng; các loại pháo hoa khác chỉ được dùng trong khuôn khổ quy định chặt chẽ, và tự làm hay mua bán pháo trôi nổi là vi phạm pháp luật. Ký ức về pháo nên chỉ dừng ở chuyện kể.
Vì sao nhiều người vẫn nhớ pháo, và giữ không khí giao thừa bằng cách khác
Người lớn nhớ pháo không hẳn vì tiếng nổ, mà vì pháo là cái mốc. Tiếng pháo báo cho cả xóm biết năm mới đã sang, cùng một lúc, như một chiếc đồng hồ chung. Khi không còn pháo, giao thừa vẫn đến nhưng mỗi nhà đón theo cách riêng, có nhà xem pháo hoa, có nhà đã ngủ, nên cảm giác cả xóm cùng chuyển năm không còn rõ như xưa.
Nhiều gia đình giữ không khí ấy bằng những cách an toàn. Cả nhà cùng thức đến giao thừa, đếm ngược, mở cửa đón năm mới, ra điểm công cộng xem pháo hoa hoặc đứng trên sân thượng nhìn về phía bầu trời sáng rực. Có nhà treo dây pháo giấy trang trí đỏ trước cửa, không nổ, chỉ để nhớ hình dáng.
Với trẻ con, bạn có thể kể chuyện pháo như kể một phần lịch sử của gia đình: Tết của ông bà, cha mẹ từng ồn ào như thế nào, từng đẹp và từng nguy hiểm ra sao, và vì sao bây giờ mọi người chọn cách khác. Kể như vậy, ký ức được giữ lại mà không ai phải tò mò thử lại.
Bạn còn nhớ: câu hỏi về Tết còn pháo
Vài câu hỏi để kiểm tra trí nhớ trong buổi họp mặt, đáp án nằm ngay sau dấu gạch:
- Tết năm nào là cái Tết đầu tiên không còn pháo nổ? — Tết năm 1995, khi lệnh cấm pháo nổ bắt đầu có hiệu lực.
- Sáng mùng Một, vì sao xác pháo nằm nguyên trước cửa nhiều nhà? — Vì nhiều nơi có lệ kiêng quét nhà, quét ngõ mấy ngày đầu năm.
- Loại pháo nhỏ nổ lách tách liên tục như rang ngô thường được gọi là gì? — Pháo tép.
- Vì sao trò nhặt pháo xịt bị người lớn cấm? — Vì quả pháo chưa nổ có thể phát nổ bất ngờ trên tay, gây bỏng và thương tích.
- Hiện nay người dân có được tự đốt pháo nổ ngày Tết không? — Không, pháo nổ vẫn bị cấm.
Câu hỏi cuối là câu nên nhắc lại nhiều nhất khi kể chuyện cho trẻ con, để ký ức về pháo luôn đi kèm lời dặn an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam cấm đốt pháo nổ từ khi nào?
Lệnh cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 1995, nên Tết năm 1995 là cái Tết đầu tiên không còn pháo nổ. Đến nay pháo nổ vẫn bị cấm.
Vì sao pháo nổ bị cấm?
Vì pháo gây nhiều tai nạn bỏng, thương tích, cháy nhà, cháy chợ mỗi dịp Tết, làm ô nhiễm khói bụi và tốn kém cho nhiều gia đình. Lệnh cấm giúp số tai nạn dịp Tết giảm hẳn.
Xác pháo đỏ trước cửa nhà ngày xưa có ý nghĩa gì?
Trong cách nghĩ dân gian ở nhiều nơi, xác pháo dày trước cửa là dấu hiệu nhà đón Tết đông vui, rôm rả. Nhiều nhà còn kiêng quét trong mấy ngày đầu năm nên xác pháo nằm nguyên.
Pháo hoa bây giờ có giống pháo ngày xưa không?
Không. Pháo hoa tầm cao do chính quyền tổ chức bắn ở điểm công cộng là màn trình diễn ánh sáng trên trời, khác hẳn pháo nổ đốt trước cửa nhà ngày xưa. Mọi việc dùng pháo hoa đều phải theo quy định.
Kể chuyện pháo Tết cho trẻ con thế nào cho an toàn?
Nên kể đủ hai mặt: không khí vui của đêm giao thừa và những tai nạn có thật. Nhấn mạnh pháo nổ bị cấm, không tò mò thử, không nhặt vật lạ, và đón giao thừa bằng cách xem pháo hoa công cộng.
Ngày nay muốn giữ không khí giao thừa xưa thì làm gì?
Cả nhà cùng thức đếm ngược, mở cửa đón năm mới, xem pháo hoa từ điểm công cộng, treo dây pháo giấy trang trí không nổ và kể chuyện Tết xưa. Không khí sum họp vẫn giữ được mà không cần tiếng nổ.