Đèn dầu hoả là loại đèn đốt dầu hoả bằng một sợi bấc vải, có bầu đựng dầu bằng thuỷ tinh hoặc kim loại, núm vặn để nâng hạ bấc và một bóng thuỷ tinh gọi là thông phong che lửa, là nguồn sáng chính của rất nhiều gia đình Việt những năm 80 và còn dùng phổ biến khi mất điện suốt thập niên 90. Ánh đèn vàng cam, mùi dầu hoả, vệt muội đen trên bóng là những thứ mà người lớn lên thời ấy nhắc tới đầu tiên.
Ở nhiều vùng nông thôn chưa có điện lưới, đèn dầu là ánh sáng của mọi buổi tối. Ở thành phố, nó là vật dự phòng không thể thiếu cho những đêm cắt điện. Dưới đây là cách chiếc đèn được cấu tạo, cách thắp và giữ đèn, chuyện học bài bên ánh lửa, và những gì còn lại của nó hôm nay.
Một chiếc đèn dầu gồm những gì
Đèn dầu trông đơn giản nhưng mỗi bộ phận đều có việc riêng. Bảng dưới đây tả loại đèn có thông phong quen thuộc nhất:
| Bộ phận | Chất liệu, hình dáng | Việc của nó |
|---|---|---|
| Bầu đèn | Thuỷ tinh trong hoặc xanh nhạt, dáng tròn hay dáng cổ cao, có chân đế | Đựng dầu, nhìn qua thấy còn bao nhiêu dầu |
| Cổ đèn | Đồng hoặc sắt mạ, vặn khít vào miệng bầu | Giữ bấc, giữ bóng, có núm vặn nâng hạ bấc |
| Bấc | Dải vải dệt dẹt, ngâm một đầu trong dầu | Hút dầu lên, cháy ở đầu trên thành ngọn lửa |
| Thông phong | Ống thuỷ tinh mỏng, phình ở giữa, thắt ở trên | Chắn gió, kéo luồng khí cho lửa cháy đều và sáng hơn |
| Quai hoặc móc | Dây thép uốn, có loại không có quai | Để xách đi hoặc treo lên đinh, lên xà nhà |
Tên gọi thay đổi theo nơi. Ở nhiều vùng phía Bắc, loại đèn có thông phong, bầu cao được gọi là đèn Hoa Kỳ. Loại đèn nhỏ, bầu tròn, nhiều nơi gọi là đèn trứng vịt. Loại có khung sắt và bóng kín để mang ra ngoài trời gió thì gọi là đèn bão. Còn những nhà khó khăn tự làm đèn từ chai, lọ mực cũ, nút đục lỗ luồn bấc, gọi chung là đèn chai hay đèn tự chế.
Dù tên gì, nguyên lý vẫn giống nhau: bấc hút dầu lên, ngọn lửa nằm gọn trong bóng, và người dùng chỉnh độ sáng bằng cách vặn bấc lên hay xuống.
Thắp và giữ đèn: những việc làm hằng tối
Thắp đèn dầu là việc nhà mà trẻ con thường được giao từ khá sớm, có người lớn đứng cạnh. Một buổi tối quen thuộc gồm các bước:
- Nhấc bóng thông phong ra, đặt nằm trên mặt bàn có lót giẻ cho khỏi lăn.
- Lắc nhẹ bầu đèn hoặc soi lên xem còn dầu không. Nếu ít, mở nắp rót thêm dầu từ chai qua phễu nhỏ, không rót đầy tràn.
- Dùng kéo cắt bằng đầu bấc bị cháy đen, cắt cho phẳng, hơi vát hai góc để ngọn lửa tròn đều, không bốc khói.
- Lau bóng thông phong bằng giấy báo cũ vo tròn, thò vào lòng bóng xoay cho sạch muội. Bóng sạch thì đèn sáng hẳn lên.
- Vặn bấc nhô lên một chút, quẹt diêm châm lửa, rồi đặt bóng vào.
- Vặn bấc xuống tới khi ngọn lửa vàng, không có đuôi khói đen. Bấc vặn cao quá là bóng ám muội ngay.
Lau bóng là việc nhiều người nhớ nhất, vì phải thật nhẹ tay. Bóng thông phong mỏng, chỉ cần cầm hơi mạnh hay để bóng đang nóng chạm nước lạnh là nứt. Một chiếc bóng vỡ nghĩa là tối đó cả nhà phải chịu ánh lửa chập chờn hoặc chạy sang hàng xóm mượn.
Ánh lửa, mùi dầu và vệt muội: đèn dầu qua các giác quan
Ánh sáng vàng cam, lay động. Ngọn lửa đèn dầu không đứng yên. Chỉ cần có người đi qua là bóng người trên tường phình ra, co lại. Trẻ con hay đưa tay làm bóng con chó, con chim lên vách để chơi.
Mùi dầu hoả. Mùi dầu bám vào tay sau khi rót, bám vào áo khi ngồi gần đèn lâu. Mùi ấy hăng, khó tả, nhưng nhiều người chỉ cần ngửi thoáng qua ở một tiệm sửa xe là nhớ ngay những tối mất điện.
Muội đen trên mũi. Ngồi học sát đèn cả buổi, sáng ra lau mũi thấy khăn đen nhẹ. Chuyện này là thật ở những căn nhà nhỏ, bí gió, và cũng là lý do người lớn luôn dặn vặn bấc thấp.
Tiếng xèo khi có côn trùng. Đêm hè, thiêu thân bay vào bóng đèn, rơi xuống nghe xèo một tiếng nhỏ. Sáng ra đáy bóng có vài xác cánh mỏng, lau bóng lại thành việc đầu tiên.
Hơi ấm từ bóng. Mùa đông ở phía Bắc, trẻ con hay chụm tay quanh bóng đèn cho ấm, bị mắng vì bóng nóng dễ bỏng. Hơi ấm nhỏ ấy lại là thứ nhiều người nhớ nhất.
Tiếng lách tách của bấc. Khi dầu sắp cạn, bấc hút không kịp, ngọn lửa nhỏ dần, kêu lách tách và đầu bấc đỏ rực lên. Người lớn nghe tiếng ấy là biết phải rót thêm dầu ngay, nếu không bấc sẽ cháy khô, lần sau thắp lên khói và mùi khét rất khó chịu.
Ngồi học bên đèn dầu: một tối giả định
Tối mùa đông, cả xóm cắt điện, trong một căn nhà ba gian. Mẹ đặt chiếc đèn dầu giữa bàn học, hai chị em ngồi hai bên, mỗi người một quyển vở. Ánh đèn chỉ đủ rọi một khoảng tròn trên mặt bàn, ngoài khoảng ấy là bóng tối. Đứa em viết chữ nghiêng, đầu cứ cúi sát xuống, chị phải đẩy đèn sang cho em một chút rồi lại kéo về.
Bố ngồi ở chiếc ghế đẩu gần cửa, vá lại chiếc săm xe đạp dưới ánh chiếc đèn thứ hai, nhỏ hơn, bấc vặn thấp cho đỡ tốn dầu. Thỉnh thoảng có tiếng “vặn bấc xuống, khói kìa” vọng từ trong buồng. Chín giờ, mẹ bảo cất sách. Đèn ở bàn học tắt, chỉ giữ một ngọn nhỏ để ở góc nhà làm đèn ngủ.
Sáng hôm sau, việc đầu tiên của chị là lau bóng đèn. Đêm đó không có gì đặc biệt, nhưng nhiều năm sau, khi đã quen ánh đèn điện trắng, chị vẫn nhớ khoảng sáng tròn trên mặt bàn và tiếng bút chạy sột soạt trong im lặng. Những tối như vậy lặp lại rất nhiều lần trong tuổi thơ của nhiều người, và vì thế trở thành một hình ảnh chung của cả một thế hệ.
Đèn dầu và chuyện an toàn: ngày xưa và bây giờ
Đèn dầu ấm áp trong ký ức nhưng ngày trước cũng là nỗi lo thường trực của người lớn. Đèn đặt gần màn, gần mái lá hay rèm cửa có thể bắt lửa. Trẻ con chạy đùa xô đổ đèn, dầu loang ra sàn bén lửa. Vì thế mọi nhà đều có những lời dặn quen thuộc: đèn đặt giữa bàn, không đặt mép; không mang đèn vào trong màn; vặn nhỏ hoặc tắt đèn trước khi ngủ.
Dầu hoả được đựng trong can hoặc chai thuỷ tinh có nút chặt, cất ở góc bếp xa lửa, ngoài tầm với trẻ con. Chai đựng dầu không bao giờ được dùng lại để đựng nước uống, vì đã có nhiều chuyện đau lòng do nhầm lẫn.
Ngày nay, nếu muốn thắp lại một chiếc đèn dầu để nhớ chuyện cũ hay dùng khi mất điện, những lời dặn đó vẫn đúng nguyên vẹn. Nên đặt đèn trên mặt phẳng chắc, xa vật dễ cháy, có người trông, phòng thoáng khí. Với gia đình có trẻ nhỏ, đèn sạc hay đèn pin là lựa chọn an toàn hơn cho những đêm cúp điện, còn đèn dầu hợp hơn với vai trò kỷ vật trên kệ.
Vì sao đèn dầu tắt dần và ngày nay còn gặp ở đâu
Khi điện lưới về tới hầu hết làng quê và lịch cắt điện thưa dần, đèn dầu mất vai trò chính. Đèn tích điện, đèn pin rồi đèn sạc nhỏ gọn thay chỗ nó trong những đêm mất điện, không mùi, không khói, không sợ đổ. Dầu hoả cũng không còn bày bán ở mọi tạp hoá như trước. Chiếc đèn được cất lên gác bếp, bầu đèn bám bụi, bấc khô cứng.
Dù vậy, bạn vẫn có thể gặp đèn dầu ở nhiều nơi: trên bàn thờ gia tiên ở một số nhà, ở vùng sâu vùng xa còn chưa có điện ổn định, ở chợ đồ cũ và cửa hàng đồ trang trí, trong các quán cà phê hay nhà hàng bày đồ xưa. Đèn bão vẫn được bán cho người đi biển, đi rừng. Thợ thủ công cũng làm lại bầu và bóng thuỷ tinh theo kiểu cũ để bán làm quà.
Nếu nhà còn một chiếc đèn cũ, bạn có thể rửa bầu bằng nước ấm pha xà phòng, phơi khô kỹ, thay bấc mới, lau bóng sạch rồi đặt lên kệ. Không cần thắp, chỉ nhìn ống thuỷ tinh trong suốt ấy, người lớn trong nhà đã đủ kể cả một buổi chuyện.
Bạn còn nhớ: câu đố về đèn dầu
Vài câu đố quen thuộc, đáp án đi ngay sau:
- “Mình tròn bụng chứa nước hôi, cổ đeo áo kính, đầu ngồi ngọn hoa.” Đáp án: chiếc đèn dầu.
- “Uống dầu mà chẳng no, càng uống càng sáng, càng ngắn càng gầy.” Đáp án: sợi bấc đèn.
- Vì sao lau bóng thông phong bằng giấy báo cũ chứ ít khi dùng giẻ? Đáp án: giấy báo vo tròn sạch muội nhanh, không để lại xơ vải, lại có sẵn trong nhà.
- Bấc vặn quá cao thì chuyện gì xảy ra? Đáp án: lửa bốc khói đen, bóng ám muội và tốn dầu.
- “Áo trong suốt mặc cho ngọn lửa, sáng nào cũng phải tắm bằng giấy báo.” Đáp án: bóng thông phong.
- Chiếc đèn có khung sắt bao quanh bóng, xách ra sân lúc gió to vẫn không tắt, tên là gì? Đáp án: đèn bão, thứ người đi đánh cá đêm hay mang theo.
Thêm một câu để đố trẻ con: “Đèn gì không có điện mà vẫn sáng, nhưng sợ gió nên phải mặc áo?” Đáp án là đèn dầu có thông phong. Câu đố đơn giản, nhưng mở ra được chuyện kể về những tối mất điện, chuyện lau bóng, chuyện mùi dầu mà ông bà, bố mẹ còn nhớ rất rõ.
Câu hỏi thường gặp
Thông phong đèn dầu là gì?
Thông phong là chiếc bóng thuỷ tinh mỏng chụp lên ngọn lửa của đèn dầu. Nó chắn gió để lửa không tắt và tạo luồng khí đi từ dưới lên, giúp lửa cháy đều, sáng hơn và ít khói hơn so với ngọn lửa để trần.
Vì sao đèn dầu hay bị muội đen?
Muội đen xuất hiện khi bấc vặn quá cao, bấc cắt không phẳng hoặc dầu kém sạch, làm dầu cháy không hết. Ngày xưa người ta khắc phục bằng cách cắt bấc phẳng, vặn lửa thấp xuống và lau bóng thông phong mỗi ngày.
Đèn Hoa Kỳ và đèn trứng vịt khác nhau thế nào?
Đây là tên gọi dân gian, mỗi nơi dùng một kiểu. Thường đèn Hoa Kỳ chỉ loại có bầu cao, chân đế và thông phong lớn, phổ biến ở phía Bắc; đèn trứng vịt là loại nhỏ, bầu tròn, ánh lửa nhỏ hơn.
Ngày nay có nên dùng đèn dầu khi mất điện không?
Có thể dùng nếu đặt đèn trên mặt phẳng chắc, xa rèm và vật dễ cháy, phòng thoáng khí, luôn có người trông. Với nhà có trẻ nhỏ hoặc người già, đèn sạc và đèn pin an toàn hơn và tiện hơn nhiều.
Đèn bão khác đèn dầu thường ở điểm nào?
Đèn bão có khung kim loại bảo vệ bóng, đường dẫn khí kín hơn nên chịu được gió, mang ra ngoài trời được. Đèn dầu thường chỉ dùng trong nhà vì gió mạnh dễ làm tắt lửa hoặc vỡ bóng.
Làm sao giữ một chiếc đèn dầu cũ làm kỷ niệm?
Đổ hết dầu cũ, rửa bầu bằng nước ấm pha xà phòng, phơi khô thật kỹ, lau sạch cổ đèn và bóng thông phong, thay bấc mới. Đặt đèn ở kệ cao, tránh va chạm vì thuỷ tinh mỏng rất dễ vỡ.