Đĩa mềm là miếng nhựa vuông nhỏ chứa một tấm đĩa từ mỏng bên trong, dùng để lưu và chép dữ liệu giữa các máy tính; loại phổ biến nhất ở Việt Nam là đĩa vuông cạnh khoảng chín centimet, chứa được 1,44 MB. Từ thập niên 1990 đến đầu những năm 2000, đây là cách chính để mang bài từ nhà lên cơ quan, từ phòng máy về nhà, từ tiệm đánh máy ra tiệm in.
1,44 MB bây giờ còn không đủ cho một tấm ảnh chụp bằng điện thoại, nhưng ngày ấy là cả một tập bài, một bản luận văn, một danh sách dài. Bài dưới đây kể chiếc đĩa trông ra sao, tiếng ổ đĩa đọc, lẫy chống ghi để làm gì, những nỗi sợ của người dùng đĩa mềm, một bảng so dung lượng với ngày nay, và vì sao hình chiếc đĩa vẫn sống trong nút lưu của mọi phần mềm.
Miếng nhựa cứng mà vẫn gọi là “mềm”
Chiếc đĩa vuông quen thuộc thực ra có vỏ nhựa cứng, màu đen, xanh, đỏ hay trong suốt. Một cạnh có nắp trượt bằng kim loại sáng, đẩy sang thì lộ ra một khe nhỏ thấy lớp phim màu nâu bên trong. Mặt sau có một tâm kim loại tròn để ổ đĩa bám vào quay. Góc dưới có một ô vuông nhỏ với lẫy nhựa trượt được, góc kia là một lỗ vuông để máy nhận biết loại đĩa.
Cái tên “mềm” đến từ tấm đĩa từ bên trong, mỏng và dẻo như phim nhựa. Trước loại vuông nhỏ còn có đĩa to hơn, vỏ bằng bìa mỏng, cầm vào thấy mềm oặt thật sự, có lỗ tròn giữa đĩa lộ ra lớp phim. Loại to này thường gặp ở cơ quan đầu thập niên 1990, rồi nhường chỗ cho đĩa vuông nhỏ chắc chắn hơn.
Đưa đĩa vào máy nghe một tiếng “cạch” khi nó lọt vào khe. Lúc máy đọc, ổ đĩa kêu rè rè, lạch xạch, đèn nhỏ ở mặt trước nhấp nháy. Tiếng ấy kéo dài là đĩa đang chép; tiếng ấy lặp lại mãi không dứt thường là dấu hiệu đĩa có vấn đề. Đẩy nút nhả, đĩa bật ra nửa chừng, cầm vào thấy hơi ấm.
Một hộp đĩa mười chiếc mua ở cửa hàng văn phòng phẩm là món đồ quý của dân văn phòng và sinh viên. Đĩa mới bóc ra còn thơm mùi nhựa, có tờ giấy dán đi kèm để ghi tên. Ở tiệm đánh máy vi tính gần các trường đại học, chủ tiệm thường bán lẻ từng chiếc cho khách quên mang đĩa, và có khi cho mượn một chiếc nếu khách hứa mai trả.
Đĩa mềm chứa được bao nhiêu, so với bây giờ
Con số 1,44 MB khó hình dung với người trẻ. Bảng dưới đây so sánh ước chừng, vì kích thước thật tuỳ cách lưu từng tệp.
| Nội dung | Dung lượng ước chừng | Một đĩa mềm chứa được |
|---|---|---|
| Một trang chữ trơn không định dạng | Vài KB | Vài trăm trang |
| Một văn bản có định dạng, vài chục trang | Từ vài chục đến vài trăm KB | Vài văn bản đến vài chục văn bản |
| Một tấm ảnh chụp bằng điện thoại bây giờ | Vài MB | Không chứa nổi một tấm |
| Một bài hát nén thông thường | Vài MB | Không chứa nổi một bài |
| Một phút video điện thoại | Hàng chục đến hàng trăm MB | Cần hàng chục đến hàng trăm đĩa |
| Một chiếc thẻ nhớ nhỏ bây giờ | Hàng chục GB trở lên | Bằng hàng chục nghìn đĩa mềm |
Vì dung lượng nhỏ, phần mềm ngày ấy thường được bán thành bộ nhiều đĩa đánh số thứ tự. Cài đặt là ngồi canh máy, máy báo đưa đĩa số hai, số ba vào thì đổi đĩa. Chỉ cần một đĩa trong bộ bị lỗi giữa chừng là cả quá trình phải làm lại từ đầu, và đó là nỗi bực mà người làm máy tính thời ấy không quên.
Lẫy chống ghi và những thói quen giữ đĩa
Lẫy chống ghi. Ô vuông nhỏ ở góc đĩa có một lẫy trượt. Đẩy lẫy để lộ lỗ thì đĩa chỉ đọc được, không ai ghi đè hay xoá được. Người cẩn thận gạt lẫy trước khi mang đĩa đi chép ở máy lạ, vừa để không lỡ tay xoá bài, vừa để virus không ghi được vào đĩa.
Tránh xa nam châm. Dữ liệu lưu bằng từ, nên ai cũng được dặn không để đĩa cạnh loa, cạnh nam châm tủ lạnh, cạnh màn hình lồi. Có người giữ đĩa trong hộp nhựa riêng, có người kẹp trong cuốn sổ bìa cứng.
Không chạm vào lớp phim. Trẻ con tò mò hay đẩy nắp kim loại ra để nhìn lớp phim nâu bên trong, rồi chạm ngón tay vào. Một vết dầu tay là có thể làm hỏng một vùng dữ liệu.
Ghi tên lên mặt đĩa. Đĩa nào cũng giống nhau, nên người dùng dán mảnh giấy nhỏ lên mặt đĩa ghi tên bài, tên người. Đĩa cũ thường có nhiều lớp giấy dán chồng lên nhau, bóc mãi không hết.
Chép hai bản. Bài quan trọng luôn chép ra hai đĩa, cất hai nơi. Câu “đĩa hỏng rồi” là một trong những câu đáng sợ nhất với học sinh, sinh viên đêm trước hạn nộp.
Một kỷ niệm giả định: đêm trước hạn nộp luận văn
Hình dung một sinh viên năm cuối ở thành phố lớn, khoảng cuối thập niên 1990. Cả nhà chưa có máy tính, nên cô soạn luận văn ở phòng máy của khoa và ở nhà một người bạn, mỗi buổi chép bài vào chiếc đĩa mềm màu xanh mang theo. Hôm trước hạn nộp, cô mang đĩa ra một tiệm đánh máy vi tính gần trường để in bản cuối.
Chủ tiệm đưa đĩa vào máy, ổ đĩa kêu rè rè rất lâu rồi màn hình báo không đọc được. Cô đứng chết lặng. Chủ tiệm thử lại hai lần, thử sang máy khác, vẫn không được. May mà tuần trước, nhớ lời thầy hướng dẫn, cô đã chép thêm một bản ra chiếc đĩa thứ hai cất trong ngăn bàn ở nhà. Cô đạp xe về lấy, quay lại tiệm khi trời đã tối, phải sửa lại phần viết thêm trong tuần từ bản nháp viết tay.
Bản luận văn được in xong lúc gần nửa đêm. Từ đó về sau, cô có thói quen sao lưu mọi thứ ra hai nơi. Những người lớn lên cùng đĩa mềm thường có chung một nỗi ám ảnh như vậy, và đó cũng là lý do họ hay nhắc con cháu: dữ liệu quan trọng thì đừng chỉ để một chỗ.
Chép bài qua đĩa mềm ngày ấy: các bước quen tay
Không có mạng để gửi tệp, việc mang bài từ máy này sang máy khác đi qua những bước mà người dùng thời ấy làm thuộc lòng:
- Kiểm tra lẫy chống ghi đang mở, vì đĩa đang khoá thì không chép vào được.
- Đưa đĩa vào khe, mặt có nhãn hướng lên, cạnh có nắp kim loại đi vào trước, đẩy tới khi nghe tiếng cạch.
- Mở thư mục ổ đĩa, kéo tệp vào. Chờ đèn ổ đĩa tắt hẳn rồi mới làm việc khác.
- Mở lại tệp ngay trên đĩa để chắc chắn đã chép đủ, không bị lỗi.
- Bấm nút nhả lấy đĩa ra. Tuyệt đối không rút khi đèn còn sáng.
- Đến máy khác, nếu là máy lạ ở tiệm hay ở phòng máy chung, gạt lẫy sang chống ghi trước khi đưa vào để tránh virus.
Virus lây qua đĩa mềm là nỗi lo thường trực. Một chiếc đĩa đi qua vài tiệm in, vài phòng máy là có thể mang theo virus về nhà. Nhiều người có thói quen quét virus mỗi lần đưa đĩa lạ vào máy, nhưng phần mềm diệt virus ngày ấy cũng không phải máy nào cũng có. Khi máy báo có virus, người ta thường chỉ biết mang cả đĩa lẫn máy tới nhờ người rành máy trong cơ quan hay trong xóm xử lý giúp.
Vì sao đĩa mềm biến mất và hình bóng nó còn ở đâu
Đĩa mềm biến mất vì quá nhỏ và quá dễ hỏng. Khoảng đầu những năm 2000, đĩa quang ghi được chứa gấp nhiều trăm lần xuất hiện, rồi chiếc thẻ nhớ cắm cổng máy tính nhỏ như ngón tay, chứa bằng hàng nghìn đĩa mềm, lại không sợ nam châm. Máy tính mới dần bỏ hẳn ổ đĩa mềm. Rồi thư điện tử và lưu trữ trên mạng làm việc mang bài bằng tay gần như không còn cần thiết.
Thế nhưng hình chiếc đĩa mềm vẫn còn khắp nơi: biểu tượng nút lưu trong hầu hết phần mềm văn phòng vẫn là một hình vuông có ô nhỏ phía trên, chính là chiếc đĩa mềm. Nhiều trẻ em bây giờ bấm nút ấy hằng ngày mà không biết nó vẽ cái gì.
Bạn có thể tìm lại đĩa mềm thật ở chợ đồ điện tử cũ, trong hộp đựng đồ cũ của cơ quan, hoặc trong ngăn kéo của bố mẹ. Một trò vui cho con cháu là đặt chiếc đĩa cạnh màn hình đang mở phần mềm soạn thảo và hỏi trẻ có thấy hai thứ giống nhau không. Khoảnh khắc trẻ nhận ra nút lưu chính là chiếc đĩa này thường khiến cả nhà bật cười. Rồi kể thêm cho trẻ nghe về đêm chép bài, về lẫy chống ghi, để chiếc đĩa không chỉ là một biểu tượng.
Bạn còn nhớ không: câu đố về đĩa mềm
Dành cho người từng chép bài bằng đĩa mềm, đáp án ghi ngay sau mỗi câu:
- Vỏ cứng mà vẫn gọi là mềm, vì sao? Đáp án: vì tấm đĩa từ bên trong mỏng và dẻo.
- Muốn không ai ghi đè được vào đĩa thì làm gì? Đáp án: gạt lẫy chống ghi ở góc đĩa để lộ lỗ.
- Thứ gì trong nhà có thể làm hỏng dữ liệu trên đĩa mềm? Đáp án: nam châm, loa, những thiết bị có từ trường.
- Biểu tượng nút lưu trong phần mềm văn phòng vẽ hình gì? Đáp án: chiếc đĩa mềm vuông.
- Một tấm ảnh chụp bằng điện thoại bây giờ có vừa một đĩa mềm 1,44 MB không? Đáp án: thường là không vừa.
Bạn có còn chiếc đĩa mềm nào trong nhà không, và trên mặt đĩa ghi tên bài gì? Nếu tìm thấy, có khi đó là một bài văn, một bản báo cáo hay một danh sách mà chính bạn đã quên từ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Đĩa mềm chứa được bao nhiêu dữ liệu?
Loại đĩa vuông nhỏ phổ biến nhất chứa 1,44 MB, đủ cho vài trăm trang chữ trơn hoặc vài văn bản có định dạng. Loại đĩa to vỏ bìa đời trước chứa ít hơn hoặc tương đương tuỳ loại.
Lẫy nhỏ ở góc đĩa mềm để làm gì?
Đó là lẫy chống ghi. Khi đẩy lẫy để lộ lỗ, máy tính chỉ đọc được đĩa mà không ghi hay xoá được gì, giúp tránh lỡ tay xoá bài và hạn chế virus ghi vào đĩa khi cắm ở máy lạ.
Vì sao gọi là đĩa mềm khi vỏ cứng?
Tên gọi đến từ tấm đĩa từ mỏng và dẻo bên trong. Loại đĩa to đời trước còn có vỏ bìa mềm oặt thật sự, nên cái tên giữ nguyên khi chuyển sang loại vỏ nhựa cứng.
Đọc đĩa mềm cũ bây giờ bằng cách nào?
Máy tính mới không còn ổ đĩa mềm, nhưng có thể mua ổ đĩa mềm cắm cổng ngoài. Đĩa để lâu năm có thể đã hỏng từ tính, nên nên chép dữ liệu sang nơi khác ngay khi đọc được.
Vì sao nút lưu trong phần mềm có hình đĩa mềm?
Khi các phần mềm văn phòng định hình giao diện, đĩa mềm là cách lưu bài quen thuộc nhất. Biểu tượng ấy được giữ lại vì người dùng đã quen, dù chiếc đĩa thật đã biến mất khỏi đời sống.
Ngày xưa đĩa mềm hay hỏng vì sao?
Đĩa mềm sợ nam châm, bụi, ẩm, nhiệt và dấu tay trên lớp phim. Đĩa dùng nhiều lần cũng mòn dần. Vì vậy người dùng thời ấy thường chép bài quan trọng ra hai đĩa và cất ở hai nơi.