ThanQuen.comThân Quen
Đồ công nghệ đầu tiên

Điện thoại bàn quay số: chiếc máy đĩa xoay cả xóm sang gọi nhờ ngày xưa

Chiếc điện thoại bàn có đĩa số xoay: cách quay từng số, tiếng tạch tạch khi đĩa trả về, chuyện khoá lỗ số và cả xóm sang nhà có máy để gọi nhờ.

An elderly Vietnamese woman seen from behind sitting on a wooden bench, turning the dial of an old rotary telephone on a lace-covered side table, warm afternoon light

Điện thoại bàn quay số là loại máy có một chiếc đĩa tròn đục mười lỗ ở mặt trước: muốn gọi, người ta đút ngón tay vào lỗ ứng với từng con số, kéo đĩa xoay theo chiều kim đồng hồ đến chặn kim loại rồi buông tay cho đĩa tự quay về. Ở Việt Nam, loại máy này có mặt trong cơ quan, bưu điện và một số ít gia đình suốt thập niên 1980 và phần lớn thập niên 1990, trước khi máy bấm phím thay chỗ.

Với nhiều người lớn lên thời ấy, chiếc máy quay số gắn với hai thứ: tiếng tạch tạch đều đều mỗi khi đĩa trả về, và cảnh cả xóm sang nhà có máy để gọi nhờ, nghe nhờ. Dưới đây là chuyện chiếc máy trông ra sao, quay số thế nào cho đúng, vì sao nhà có máy hay khoá nó lại, khác nhau giữa phố và làng, và ngày nay còn tìm thấy nó ở đâu.

Chiếc máy nặng tay, đĩa số và hai tiếng chuông

Thân máy thường làm bằng nhựa cứng, màu đen, màu kem, màu đỏ sẫm hoặc xanh rêu, đặt trên bàn thì đứng vững vì khá nặng, nhấc lên một tay vẫn thấy chịu lực. Ống nghe gác ngang trên đầu máy, hai đầu phình to, nối với thân bằng sợi dây xoắn như lò xo. Lâu ngày sợi dây ấy xoắn rối thành một búi, ai nghe máy cũng có thói quen vừa nói vừa vuốt cho nó thẳng ra.

Mặt trước là chiếc đĩa nhựa trong hoặc kim loại có mười lỗ tròn, dưới mỗi lỗ là một con số từ một đến chín, số không nằm ở cuối. Bên phải đĩa có một chặn nhỏ bằng kim loại cong, gọi nôm là cái móc chặn ngón tay. Khi buông tay, đĩa trôi về chỗ cũ với tiếng tạch tạch tạch rất đều, số càng lớn thì tiếng càng dài; quay số không là lâu nhất.

Tiếng chuông là điều người ta nhớ rõ hơn cả. Bên trong máy có quả chuông kim loại thật, khi có cuộc gọi đến nó reo vang “reng reng” chói tai, nghe được từ ngoài ngõ. Nhà nào có máy thì cả xóm biết lúc nào nhà ấy có người gọi đến. Mùi nhựa cũ, cảm giác ống nghe hơi lạnh áp vào má mùa đông và tiếng ù ù khi nhấc máy chưa quay số là những chi tiết mà người từng dùng còn nhắc đến tận bây giờ.

Quay số thế nào cho đúng: thao tác từng bước

Trẻ con bây giờ cầm chiếc máy quay số thường lúng túng vì không có phím để bấm. Cách dùng đúng như người lớn ngày xưa vẫn làm như sau:

  1. Nhấc ống nghe, áp vào tai và chờ nghe tiếng tút dài liên tục. Có tiếng tút nghĩa là đường dây thông, mới được quay số.
  2. Đút ngón trỏ vào lỗ của chữ số đầu tiên, kéo đĩa theo chiều kim đồng hồ cho tới khi ngón tay chạm cái chặn kim loại thì dừng.
  3. Rút ngón tay ra, để đĩa tự quay về. Không được lấy tay đẩy cho nhanh, vì máy đếm số bằng những nhịp đĩa trôi về; đẩy hay hãm đều làm máy hiểu sai số.
  4. Chờ đĩa về hẳn rồi mới quay chữ số tiếp theo. Quay vội khi đĩa còn đang chạy là lỗi hay gặp nhất, gọi nhầm sang nhà khác.
  5. Quay xong số cuối, nghe tiếng tút ngắn ngắt quãng là máy bên kia đang đổ chuông; tiếng tút dồn dập là bên kia bận máy, gác lại rồi gọi sau.
  6. Nói xong thì đặt ống nghe xuống đúng vào hai ngàm trên đầu máy. Đặt lệch là máy vẫn “bận”, người khác gọi đến không được.

Mỗi số quay mất chừng một hai giây, một dãy số dài vừa đủ để người ngồi bên cạnh nghe hết tiếng tạch tạch và đoán được đang gọi cho ai. Những người quen gọi một số nhiều lần thường thuộc số bằng tay chứ không bằng mắt: ngón tay tự biết lỗ nào ở đâu, cũng như bây giờ ngón cái tự biết mở ứng dụng nào trên màn hình.

Gọi nhờ, nghe nhờ và chuyện khoá lỗ số

Gọi nhờ có phép tắc riêng. Người sang gọi nhờ thường đứng nói ngắn, nói xong để lại ít tiền hoặc hẹn lúc khác biếu chủ nhà gói chè. Gọi đi tỉnh khác thì tiền cước cao hơn hẳn, người gọi tự giác hỏi chủ nhà xem hết bao nhiêu.

Nghe nhờ là việc của trẻ con. Người ở xa không có số nhà mình thì gọi vào số nhà hàng xóm. Đứa trẻ nhà có máy chạy sang gọi “bác ơi có điện thoại”, người được gọi tất tả chạy sang, nhiều khi đầu dây bên kia phải chờ mấy phút hoặc gác máy rồi hẹn gọi lại sau mười lăm phút.

Ổ khoá nhỏ trên đĩa số. Để tránh người khác tự ý gọi đường dài, nhiều nhà và cơ quan móc một ổ khoá con vào lỗ số một hay số hai. Đĩa không xoay được thì không quay được số, nhưng máy vẫn nhận cuộc gọi đến bình thường. Có nơi để cả chiếc máy trong hộp gỗ có cửa khoá.

Đồng hồ trên tường làm trọng tài. Cước gọi xa tính theo phút nên người lớn vừa nói vừa liếc đồng hồ. Câu “thôi nhé, đắt tiền lắm” trước khi gác máy là câu kết quen thuộc của rất nhiều cuộc gọi về quê hay gọi cho người thân ở xa.

Mẹo gọi khi đĩa bị khoá. Có những đứa trẻ tò mò phát hiện ra rằng gõ nhanh vào ngàm gác máy cũng tạo nhịp như đĩa quay. Đó là chuyện người lớn kể lại như một trò nghịch, còn ngày ấy bị phát hiện thì chắc chắn bị mắng, vì hoá đơn cuối tháng không giấu được ai.

Một kỷ niệm giả định: cuộc gọi chúc Tết lúc giao thừa

Hãy hình dung một cái Tết đầu thập niên 1990 ở một ngõ nhỏ trong thành phố. Cả ngõ chỉ có hai nhà có điện thoại bàn. Từ chiều ba mươi, mấy nhà có con đi làm xa đã dặn trước: tối nay sẽ có người gọi về số nhà ông giáo đầu ngõ, ai ở nhà thì để ý. Ông giáo kê thêm mấy chiếc ghế đẩu cạnh bàn để máy, pha sẵn ấm chè.

Gần giao thừa, chuông reo liên tục. Đứa cháu ông giáo được giao việc chạy đi gọi: nhà số bảy có điện thoại, nhà cuối ngõ có điện thoại. Người nghe máy đứng sát nhau, nói to vì đường dây rè, có chỗ phải nhắc lại hai ba lần “con nghe không, mẹ đây”. Mỗi cuộc chỉ vài phút, nói xong lại nhường máy cho người sau, ai cũng cố nói thật nhanh cho kịp trước khi pháo giao thừa nổ. Pháo nay đã bị cấm, nhưng người lớn tuổi vẫn nhớ thứ âm thanh lẫn lộn ấy.

Đến sáng mồng một, chiếc máy vẫn được nhắc trong câu chúc của hàng xóm dành cho chủ nhà. Đứa cháu chạy đi gọi người cả tối được mấy nhà mừng tuổi thêm. Kỷ niệm ấy không có gì to tát, nhưng nó cho thấy chiếc máy quay số không chỉ là đồ của một gia đình: nó là cái cầu nối của cả ngõ với những người ở xa.

Phố và làng, cơ quan và gia đình: mỗi nơi một kiểu dùng

Chiếc máy quay số không phân bố đều. Bảng dưới đây là xu hướng chung theo lời kể của nhiều người, mỗi địa phương có thể sớm hoặc muộn hơn vài năm.

NơiMáy đặt ở đâuCách người ta dùng
Thành phố lớn, khu phố cũMột số gia đình, cửa hàng, cơ quanGọi nhờ, nghe nhờ trong ngõ; máy hay bị khoá đĩa số
Khu tập thểPhòng thường trực hoặc nhà tổ trưởngNgười trực ghi lời nhắn, gọi loa hoặc gọi vọng lên tầng
Thị trấn, thị xãBưu điện, uỷ ban, vài nhà buôn bánRa bưu điện gọi là chính, nhà riêng có máy còn hiếm
Làng quê đồng bằngBưu điện xã, nhà văn hoá thônCả xã dùng chung; có tin gấp thì nhắn qua người đi chợ
Vùng núi, hải đảoĐồn trạm, trạm bưu điện xaGọi được là may, thường phải hẹn giờ trước bằng thư

Ở thành phố phía Nam, nhiều cửa hàng buôn bán lắp máy sớm vì nhu cầu giao hàng và đặt hàng. Ở phía Bắc, máy nhà riêng hay gắn với nhà cán bộ, giáo viên, bác sĩ, những người cần liên lạc vì công việc. Đến cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000, khi giá lắp đặt giảm, điện thoại bàn mới thật sự vào nhiều gia đình bình thường, và lúc ấy phần lớn đã là máy bấm phím chứ không còn đĩa xoay.

Vì sao máy quay số biến mất và ngày nay còn gặp ở đâu

Máy quay số chậm: một dãy số dài mất cả chục giây mới quay xong, chỉ cần lỡ tay là phải gác máy làm lại từ đầu. Khi tổng đài chuyển sang kiểu nhận tín hiệu âm thanh từ phím bấm, máy bấm phím nhanh hơn, nhẹ hơn, có thêm nút gọi lại số vừa gọi, nên máy quay số bị thay dần từ giữa thập niên 1990. Rồi điện thoại di động đến, chính điện thoại bàn cũng lui về góc nhà.

Ngày nay bạn có thể gặp máy quay số ở ba chỗ. Một là trong nhà ông bà, nơi chiếc máy cũ vẫn nằm trên kệ, có khi vẫn cắm dây và vẫn gọi được nếu tổng đài còn hỗ trợ kiểu quay xung. Hai là ở chợ đồ cũ, tiệm đồ xưa, nơi người sưu tầm mua về làm đồ trang trí. Ba là trong các quán cà phê bày đồ hoài cổ, nơi chiếc máy đặt trên bàn để khách chụp ảnh.

Nếu muốn cho con cháu trải nghiệm, bạn chỉ cần một chiếc máy cũ còn nguyên đĩa số: để trẻ tự quay số nhà mình, nghe tiếng đĩa trả về, đếm xem số nào lâu nhất. Một trò nhỏ như vậy giúp trẻ hiểu vì sao ông bà vẫn nói “quay số” chứ không nói “bấm số”, và vì sao ngày xưa một cuộc gọi được trân trọng đến thế.

Bạn còn nhớ không: câu đố về chiếc máy quay số

Vài câu đố nhỏ cho buổi họp mặt gia đình, đáp án nằm ngay sau mỗi câu:

  • Mười lỗ tròn xếp thành vòng, kéo đi thì tự quay về, mỗi lần về kêu tạch tạch. Là cái gì? Đáp án: đĩa số của điện thoại quay số.
  • Trên đĩa số, quay số nào lâu nhất? Đáp án: số không, vì nó nằm xa cái chặn nhất và gửi đi nhiều nhịp nhất.
  • Muốn người khác không gọi đường dài mà vẫn nghe được cuộc gọi đến thì làm gì? Đáp án: móc ổ khoá nhỏ vào một lỗ trên đĩa số.
  • Sợi dây nối ống nghe với thân máy có hình gì? Đáp án: xoắn như lò xo, lâu ngày rối thành búi.
  • Câu nói quen nhất trước khi gác máy gọi xa ngày xưa là gì? Đáp án: “thôi nhé, đắt tiền lắm”.

Bạn còn nhớ số điện thoại đầu tiên mình thuộc lòng không? Với nhiều người, đó là số của một nhà hàng xóm, chứ không phải số nhà mình, vì nhà mình chưa có máy. Hỏi câu ấy trong bữa cơm, thường các cô các chú đều có một câu chuyện để kể.

Câu hỏi thường gặp

Điện thoại quay số còn dùng được không?

Tuỳ đường dây. Nơi nào tổng đài còn nhận kiểu quay xung thì máy cũ cắm vào đường dây cố định vẫn gọi được, nơi khác thì không. Kể cả khi gọi được, máy cũng không bấm được các phím chọn khi gọi vào tổng đài tự động.

Vì sao quay số không lại lâu nhất?

Máy quay số gửi đi số nhịp ngắt mạch đúng bằng chữ số, riêng số không gửi mười nhịp. Lỗ số không cũng nằm xa cái chặn nhất, nên đĩa phải kéo dài và trôi về lâu hơn mọi số khác.

Ngày xưa vì sao người ta khoá điện thoại bàn?

Cước gọi đường dài và liên tỉnh khá đắt, nên các gia đình và cơ quan khoá đĩa số để tránh người khác tự ý gọi. Ổ khoá nhỏ chặn đĩa xoay nhưng máy vẫn nhận cuộc gọi đến, nên vẫn nghe điện thoại bình thường.

Gọi nhờ điện thoại nhà hàng xóm có phải trả tiền không?

Tuỳ từng nhà và từng nơi. Gọi gần thường không ai lấy tiền, người gọi chỉ cảm ơn hoặc biếu chút quà. Gọi đường dài thì người gọi thường tự hỏi giá và gửi lại, vì cước cuối tháng do chủ máy trả.

Máy quay số cũ có giá trị sưu tầm không?

Có người sưu tầm, nhất là máy còn nguyên vỏ, đĩa số trơn tru và chuông còn reo. Giá cả tuỳ tình trạng và độ hiếm, nên trước khi mua hay bán bạn nên hỏi ở vài tiệm đồ xưa để so sánh.

Làm sao giải thích cho trẻ con về điện thoại quay số?

Cách dễ nhất là cho trẻ cầm thử và quay số nhà mình, rồi so với việc bấm trên điện thoại bây giờ. Trẻ sẽ tự thấy mỗi số mất bao lâu và hiểu vì sao ông bà nói quay số thay vì bấm số.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138