Trước khi điện thoại di động phổ biến, phần đông người Việt gọi điện ở bưu điện: đăng ký số cần gọi ở quầy, chờ nhân viên gọi tên rồi vào buồng gọi được chỉ định, nói xong ra quầy trả tiền theo số phút. Ở thành phố lớn, từ khoảng thập niên 1990 còn có thêm cabin điện thoại công cộng dùng thẻ đặt trên vỉa hè, và về sau là những điểm gọi có đồng hồ tính cước trong các tiệm tạp hoá.
Ba cách gọi ấy nối tiếp nhau trong khoảng hai mươi năm, mỗi cách để lại một nếp nhớ riêng: hàng ghế gỗ chờ đến lượt, tấm thẻ nhựa còn bao nhiêu đơn vị, con số cước nhảy trên chiếc máy nhỏ. Dưới đây là chuyện từng cách gọi diễn ra thế nào, giá trị của tấm thẻ điện thoại, khác biệt giữa các vùng và vì sao cả ba gần như biến mất.
Một lượt gọi ở bưu điện, từ quầy tới buồng số
Người ở nông thôn và thị trấn đi gọi điện bưu điện cũng trang trọng như đi chợ phiên. Một lượt gọi đường dài thường đi qua các bước sau:
- Đến quầy điện thoại, đưa cho nhân viên mảnh giấy ghi số cần gọi và tỉnh cần gọi. Nhiều người viết sẵn từ nhà cho khỏi đọc nhầm.
- Ngồi xuống hàng ghế gỗ chờ. Có nơi nhân viên tự quay số rồi gọi tên người chờ; có nơi chỉ việc chờ buồng trống.
- Nghe gọi “buồng số ba”, đi vào một buồng gỗ hoặc buồng kính nhỏ có cửa khép, nhấc máy lên là đã nối sẵn với đầu bên kia.
- Nói chuyện. Trên tường quầy có đồng hồ lớn, nhân viên ghi giờ bắt đầu và giờ kết thúc; người gọi ở trong buồng không nhìn thấy nhưng ai cũng tự biết canh.
- Gác máy, ra quầy nhận tờ phiếu ghi số phút và số tiền, trả tiền rồi mới về.
Điều làm người ta nhớ nhất là sự hồi hộp khi chờ đầu dây bên kia có người nhấc máy. Gọi về một cơ quan hay một nhà hàng xóm ở quê, nhiều khi phải nhờ người bên kia đi gọi người cần gặp, rồi hẹn gọi lại sau mười lăm phút. Thế là lại ra ghế ngồi chờ thêm một lượt, nhìn người khác vào ra các buồng.
Buồng gọi, mùi bưu điện và những cuộc nói chuyện qua cửa kính
Buồng gọi ở bưu điện thường hẹp, vừa một người đứng, có chiếc ghế gỗ nhỏ hoặc một cái giá để đặt túi. Bên trong là máy điện thoại gắn tường hoặc đặt trên một tấm ván, tường dán tấm bông cách âm đã ngả màu. Cửa khép lại thì tiếng ngoài sảnh nhỏ đi, nhưng ai nói to thì người ngồi chờ vẫn nghe loáng thoáng. Chuyện riêng của cả thị trấn vì thế đôi khi bay ra từ chính những chiếc buồng ấy.
Sảnh bưu điện có mùi riêng: mùi hồ dán tem trong lọ, mùi giấy phong bì, mùi mực đóng dấu và mùi quạt trần quay chậm cuốn bụi. Một bên là quầy gửi thư, gửi bưu phẩm, một bên là quầy điện thoại và điện báo. Người chờ gọi điện ngồi cạnh người chờ gửi tiền, ai cũng cầm một mảnh giấy nhỏ ghi số, ghi địa chỉ.
Trẻ con được bố mẹ dắt theo thường đứng ngoài cửa buồng, áp mặt vào kính, nhìn mẹ vừa nói vừa lau nước mắt hay vừa cười vừa gật gù như thể người bên kia nhìn thấy. Có đứa được cầm máy nói một câu với ông bà ở quê, rồi cả tuần sau vẫn kể với bạn bè là mình đã “nói chuyện qua điện thoại”.
Cabin điện thoại thẻ trên vỉa hè và tấm thẻ đáng giá
Cabin đứng một mình trên vỉa hè. Ở các thành phố lớn, khoảng thập niên 1990 bắt đầu có những cabin điện thoại công cộng đặt ở ngã tư, cổng bệnh viện, bến xe. Cabin có mái che, vách kính hoặc nửa vách, bên trong là máy gắn tường có khe cắm thẻ và màn hình nhỏ hiện số đơn vị còn lại.
Thẻ mua ở bưu điện, dùng đến hết. Thẻ là tấm nhựa cỡ bằng thẻ ngân hàng bây giờ, một mặt in hình phong cảnh hoặc hoạ tiết, mặt kia có dải từ hoặc con chip. Mỗi thẻ có một số đơn vị cố định; gọi càng xa, đơn vị trừ càng nhanh. Thẻ hết đơn vị thì thành tấm nhựa đẹp để cất đi.
Từ đó sinh ra thú sưu tầm. Vì mỗi đợt phát hành in một hình khác nhau, nhiều người, nhất là học sinh và sinh viên, gom thẻ cũ cất trong album như sưu tầm tem. Thẻ cùng một bộ, thẻ hình hiếm được đem đổi chác trong lớp.
Cabin cũng có phép xếp hàng. Giờ tan tầm, có cabin ba bốn người đứng chờ. Người đứng trong cabin nói lâu sẽ bị người ngoài gõ nhẹ vào kính; người ta tự hiểu mỗi lượt nên ngắn, có chuyện dài thì về bưu điện mà gọi.
Cabin hỏng nhiều hơn cabin chạy. Mưa nắng ngoài trời làm máy hay trục trặc: khe thẻ kẹt, ống nghe bị giật đứt dây, màn hình mờ. Người quen thường thuộc lòng cabin nào ở khu mình còn dùng được, cabin nào chỉ còn là cái vỏ.
Ba cách gọi điện công cộng, đặt cạnh nhau
Nhìn ba cách gọi cạnh nhau sẽ thấy mỗi cách hợp với một hoàn cảnh. Các mốc thời gian là ước chừng, mỗi địa phương khác nhau.
| Cách gọi | Phổ biến nhất khoảng | Trả tiền thế nào | Ai hay dùng |
|---|---|---|---|
| Buồng gọi trong bưu điện | Thập niên 1980 đến cuối thập niên 1990 | Trả tiền mặt ở quầy theo số phút | Người gọi đường dài, gọi ra nước ngoài, người ở nông thôn |
| Cabin thẻ trên vỉa hè | Thập niên 1990, đầu những năm 2000, chủ yếu ở thành phố | Mua thẻ trước, máy tự trừ đơn vị | Học sinh, sinh viên, người đi đường, người ở trọ |
| Điểm gọi trong tiệm tạp hoá | Cuối thập niên 1990 đến giữa những năm 2000 | Trả chủ tiệm theo đồng hồ cước | Người trong xóm, người lao động ở trọ, người nhỡ việc gấp |
| Gọi nhờ nhà hàng xóm | Suốt cả giai đoạn | Tuỳ lòng, thường biếu quà hoặc gửi tiền cước | Người quen trong ngõ |
Điểm gọi trong tiệm tạp hoá là kiểu ít được nhắc nhưng rất phổ biến: chủ tiệm đặt một chiếc điện thoại bàn trên quầy, nối với chiếc máy nhỏ hiện số phút và số tiền ngay khi đầu bên kia nhấc máy. Khách vừa nói vừa nhìn con số nhảy, nhiều người nói nhanh hẳn lên khi thấy tiền tăng. Sang giữa những năm 2000, khi điện thoại di động rẻ đi, các điểm này thưa dần.
Một kỷ niệm giả định: sinh viên gọi về nhà bằng tấm thẻ cuối cùng
Thử hình dung một cô sinh viên năm nhất ở trọ trong thành phố lớn phía Nam, cuối thập niên 1990. Mỗi tuần cô gọi về quê một lần, tối chủ nhật, vào số máy của nhà bác trưởng thôn vì nhà cô chưa có điện thoại. Tấm thẻ trong ví chỉ còn vài đơn vị, cô tính trước sẽ nói gì: đã nhận tiền chưa, sức khoẻ bà ra sao, khi nào nghỉ Tết.
Cô đứng ở cabin đầu hẻm, nhét thẻ, bấm số. Đầu bên kia bác trưởng thôn nhấc máy, bảo chờ để cho thằng cháu chạy đi gọi mẹ cô. Hai phút trôi qua chỉ nghe tiếng ếch nhái và tiếng chó sủa xa xa qua ống nghe, con số trên màn hình nhỏ cứ giảm dần. Đến lúc nghe được giọng mẹ thì thẻ chỉ còn đủ cho vài câu. Cô nói vội “con khoẻ, mẹ đừng lo, tuần sau con gọi”, rồi máy tự ngắt.
Tấm thẻ đã hết ấy cô không vứt, mà kẹp vào cuốn sổ. Nhiều năm sau, khi dọn nhà, cô tìm thấy nó cùng mấy tấm khác cũng đã hết đơn vị, mỗi tấm gắn với một tối chủ nhật. Nhiều người cùng thế hệ có một xấp thẻ như vậy, giữ lại không phải vì đẹp mà vì mỗi tấm là một cuộc gọi về nhà.
Vì sao buồng gọi thưa dần, bây giờ tìm lại ở đâu
Ba điều làm cách gọi công cộng biến mất. Thứ nhất, điện thoại bàn nhà riêng rẻ đi từ cuối thập niên 1990, nhà nào cũng có thể lắp. Thứ hai, điện thoại di động và thẻ nạp tiền trả trước phổ biến từ đầu những năm 2000, ai cũng có một chiếc trong túi. Thứ ba, cabin ngoài trời tốn công bảo trì, dần bị tháo dỡ hoặc bỏ không. Đến khi gọi qua mạng internet miễn phí, ngay cả cước gọi xa cũng thôi là nỗi lo.
Ngày nay, một số bưu điện lớn vẫn giữ quầy và buồng gọi cũ, có nơi để nguyên làm điểm tham quan. Ở vài nơi đông khách du lịch còn sót lại những cabin đã thôi hoạt động, sơn lại để làm cảnh. Thẻ điện thoại cũ thì dễ gặp hơn: ở chợ đồ xưa, trong các nhóm sưu tầm, trong album của chính bố mẹ bạn.
Nếu muốn kể với con cháu, bạn có thể bày một tấm thẻ cũ cạnh chiếc điện thoại thông minh và hỏi: “Ngày xưa tấm này dùng để làm gì?”. Phần lớn trẻ đoán là thẻ ngân hàng hay thẻ chơi điện tử. Câu trả lời thật, kèm chuyện xếp hàng trước cabin, thường làm trẻ ngạc nhiên rằng một cuộc gọi từng phải chuẩn bị kỹ đến thế.
Câu đố nhỏ về bưu điện và cabin điện thoại
Bộ câu đố dành cho người từng xếp hàng gọi điện, đáp án ghi ngay sau:
- Vào buồng nói chuyện, ra quầy mới biết hết bao nhiêu tiền. Là ở đâu? Đáp án: buồng gọi điện thoại trong bưu điện.
- Tấm nhựa nhỏ, hết đơn vị thì thành đồ sưu tầm. Là gì? Đáp án: thẻ điện thoại công cộng.
- Ở điểm gọi trong tiệm tạp hoá, thứ gì làm người gọi nói nhanh hơn? Đáp án: chiếc máy nhỏ hiện số tiền cước nhảy liên tục.
- Ngày xưa gọi về quê không có điện thoại thì gọi vào đâu? Đáp án: số nhà hàng xóm, bưu điện xã hoặc nhà trưởng thôn, rồi nhờ đi gọi người.
- Người đứng ngoài cabin báo cho người trong cabin nói nhanh lên bằng cách nào? Đáp án: gõ nhẹ vào vách kính.
Bạn có còn giữ tấm thẻ điện thoại nào không? Lục lại ngăn kéo cũ, có khi bạn sẽ thấy một tấm in hình phong cảnh đã phai màu, và nhớ ra một cuộc gọi tưởng đã quên.
Câu hỏi thường gặp
Ngày xưa gọi điện ở bưu điện tính tiền thế nào?
Nhân viên quầy ghi lại giờ bắt đầu và giờ kết thúc của mỗi cuộc gọi, rồi nhân với giá cước theo khoảng cách. Gọi trong tỉnh rẻ, gọi liên tỉnh đắt hơn, gọi ra nước ngoài đắt nhất. Người gọi trả tiền mặt ở quầy sau khi gác máy.
Thẻ điện thoại công cộng ngày xưa trông như thế nào?
Thẻ là tấm nhựa cỡ thẻ ngân hàng, một mặt in hình phong cảnh hoặc hoạ tiết, mặt kia có dải từ hoặc con chip. Mỗi thẻ có số đơn vị cố định, máy trừ dần khi gọi, hết đơn vị thì thẻ không dùng được nữa.
Thẻ điện thoại cũ có còn giá trị không?
Thẻ không còn gọi được nhưng vẫn có người sưu tầm, nhất là thẻ còn đẹp, đủ bộ hoặc hình hiếm. Giá trị tuỳ tình trạng và nhu cầu của từng nhóm sưu tầm, nên bạn nên hỏi vài nơi trước khi bán hay mua.
Ở Việt Nam còn cabin điện thoại công cộng không?
Hầu như không còn cabin hoạt động phục vụ người dân hằng ngày. Một vài cabin cũ được giữ lại ở nơi đông khách tham quan hoặc trong bưu điện lớn như đồ trưng bày. Nhu cầu gọi công cộng gần như đã chuyển hết sang điện thoại di động.
Điểm gọi điện trong tiệm tạp hoá hoạt động ra sao?
Chủ tiệm đặt một máy điện thoại bàn nối với thiết bị đếm cước nhỏ. Khi đầu bên kia nhấc máy, thiết bị bắt đầu tính phút và tiền, gác máy thì dừng. Khách trả tiền cho chủ tiệm đúng số hiện trên máy.
Vì sao ngày xưa gọi về quê phải hẹn trước?
Nhiều làng chỉ có vài chiếc điện thoại, đặt ở bưu điện xã hoặc nhà người quen. Người gọi phải hẹn giờ qua thư để người nhà ra đúng chỗ có máy chờ, nếu không thì phải nhờ người khác đi gọi và gọi lại lần nữa.