ThanQuen.comThân Quen
Phố phường và chợ quê

Đò ngang ngày xưa: con đò qua sông đi chợ, đi học ở làng quê

Đò ngang ngày xưa chở người làng qua sông đi chợ, đi học: bến đất, tiếng gọi đò ơi, con đò gỗ chở cả xe đạp. Nhớ lại bến đò quê, mỗi miền một kiểu đò, và chuyện an toàn.

A Vietnamese ferrywoman rows a small wooden boat carrying villagers and a bicycle across a wide calm river, shot from the muddy bank, hazy early morning light

Đò ngang ngày xưa là con đò gỗ nhỏ chở người qua lại hai bờ một con sông, ở những làng quê chưa có cầu: người đi chợ, học trò đi học, người làm đồng bên kia sông đều phải qua đò mỗi ngày. Người qua sông đứng ở bến gọi "đò ơi", người lái đò chèo sang đón, chở cả người, xe đạp, gánh hàng, đến bờ bên kia thu ít tiền đò.

Khoảng thập niên 80, 90, nhiều làng ven sông ở cả ba miền gắn với một bến đò. Bài này nhớ lại bến đò ngang ấy: con đò và người lái đò, cách gọi đò, ai qua đò mỗi ngày, mỗi miền đi đò khác nhau ra sao, đò ngang khác đò dọc thế nào, và vì sao ngày nay nhiều bến đò đã nhường chỗ cho những cây cầu.

Bến đò và con đò trông thế nào

Bến đò quê thường là một khoảng bờ đất thoai thoải, có bậc lên xuống bằng đất nện, gạch vỡ hoặc mấy tấm ván kê. Mùa nước cạn bến lộ ra một dải bùn dài, người qua đò phải xắn quần lội vài bước. Trên bờ có cây đa, cây gạo hay khóm tre làm mốc, gần đó là một quán nước nhỏ để người chờ đò ngồi nghỉ, uống chén chè.

Con đò ngang thường là thuyền gỗ dài chừng vài sải tay, thân quét nhựa đen hoặc sơn, mũi hơi vểnh lên. Ở một số vùng phía Bắc và miền Trung có cả thuyền nan, đan bằng tre, trát nhựa cây hoặc dầu rái cho kín nước. Lòng đò có mấy tấm ván ngang làm chỗ ngồi, khoang giữa đủ chỗ dựng hai ba chiếc xe đạp. Đáy đò lúc nào cũng có chút nước, người lái đò dùng cái gáo dừa hay ống bơ tát ra.

Người lái đò ở nhiều nơi là phụ nữ trung niên hoặc một ông cụ quen sông nước, đứng ở đuôi đò chèo bằng mái chèo dài, hoặc chống sào ở chỗ nước nông. Âm thanh của bến đò là tiếng mái chèo khua nước, tiếng mạn đò cọ vào bờ, tiếng gọi đò vang qua mặt sông.

Qua sông bằng đò ngang: các bước quen thuộc

Người ở làng ven sông qua đò thuần thục như đi bộ. Với người lần đầu, cách qua đò ngày ấy thường như sau:

  1. Ra bến, nhìn xem đò đang ở bờ nào. Nếu đò ở bờ bên kia, đứng ở bến gọi to "đò ơi", có người vẫy nón cho lái đò nhìn thấy.
  2. Chờ đò sang. Lái đò thường đợi đủ vài người mới chèo, trừ khi có việc gấp.
  3. Bước xuống đò từ từ, chân đặt vào giữa lòng đò, tay vịn mạn, không nhảy từ bờ xuống làm đò chòng chành.
  4. Dắt xe đạp lên theo hướng dẫn của lái đò, dựng xe ở khoang giữa, người ngồi xuống ván, không đứng lố nhố một bên.
  5. Ngồi yên khi đò đi, không nghiêng người ra ngoài mạn, trẻ con được giữ chặt trong lòng người lớn.
  6. Khi đò cập bờ, đợi lái đò giữ đò sát bến mới bước lên, trả tiền đò rồi dắt xe lên dốc.

Tiền đò ngày ấy thường thu theo lượt, người dắt xe trả cao hơn người đi bộ, học trò ở nhiều nơi được bớt. Có làng còn trả công lái đò bằng thóc mỗi vụ, cả năm qua lại không phải trả từng lần.

Ai qua đò mỗi ngày

Người đi chợ: phụ nữ gánh rau, gà vịt sang chợ phiên bên kia sông từ tinh mơ, buổi trưa lại gánh đồ mua về. Những ngày giáp Tết, đò chở chật kín người và hàng.

Học trò: nhiều làng không có trường cấp hai, cấp ba, học trò phải qua sông đi học. Sáng sớm bến đò đầy áo trắng, cặp sách, xe đạp.

Người làm đồng bên kia sông: có làng có ruộng ở bãi bồi bên kia, mùa cấy mùa gặt người ta qua đò với cuốc, liềm, thúng mủng, chiều lại chở lúa về.

Đám cưới, đám hỏi: nhà trai nhà gái ở hai bên sông thì cả đoàn đưa dâu qua đò, cô dâu mặc áo đẹp ngồi giữa, mấy chuyến mới chở hết khách.

Người đi xa về: người làm ăn ở phố về quê, xuống xe khách ở đường cái, đi bộ ra bến, gọi đò về làng. Thấy bến đò là thấy nhà.

Người chở hàng nặng: có hôm đò chở cả con lợn trong rọ, bao phân, mấy bó tre, cái giường gỗ. Lái đò phải xếp hàng cho cân hai mạn, người ngồi dồn vào giữa, ai cũng nín thở cho đến lúc cập bờ bên kia.

Một buổi sáng mùa lũ qua đò đi học

Hình dung một cô học sinh lớp mười ở một làng ven sông miền Trung, khoảng cuối thập niên 90. Mùa mưa, nước sông lên cao, đục ngầu, chảy xiết. Sáu giờ sáng, cô dắt xe đạp ra bến, gọi đò. Bà lái đò quen nhìn mặt sông một lúc rồi mới chèo sang, dặn cả nhóm học trò ngồi thấp, giữ chặt xe.

Đò đi chéo ngược dòng một quãng rồi mới thả trôi về bến bên kia, đó là cách người lái đò quen sông vượt nước chảy mạnh. Mưa lất phất, cô kéo vạt áo mưa che cặp sách, tay nắm mạn đò lạnh buốt. Giữa sông, đò chòng chành, cả nhóm im lặng, chỉ nghe tiếng mái chèo và tiếng nước vỗ mạn. Cập bến, bà lái đò nói một câu "trưa về nhớ đi cùng nhau", cô dạ rồi dắt xe lên dốc.

Những ngày nước quá lớn, đò không chạy, học trò nghỉ học. Nhiều năm sau, khi cây cầu bê tông được xây ngay cạnh bến cũ, cô đi xe máy qua cầu chỉ mất một phút, vẫn ngoái nhìn chỗ bến đò, nhớ dáng bà lái đò đứng chèo trong mưa.

Mỗi miền một kiểu đò

Đò ngang có mặt ở cả ba miền, nhưng hình dáng và cách đi khác nhau theo con sông và tập quán:

VùngKiểu đò hay gặpĐặc điểm còn nhớ
Đồng bằng phía BắcĐò gỗ chèo tay, đò ngang qua sông lớnBến đất, bãi bồi rộng, đò chở cả xe đạp, gánh hàng
Miền TrungĐò chèo, thuyền nan ở một số vùngSông ngắn, mùa lũ nước chảy xiết, đò nghỉ khi nước lớn
Nam BộXuồng ba lá, ghe, về sau là đò máyKênh rạch chằng chịt, đò máy chở cả xe máy
Vùng núiThuyền độc mộc, bè mảngSông suối hẹp, nước chảy mạnh, đi theo mùa

Ở Nam Bộ, chiếc xuồng ba lá ghép từ ba tấm ván là phương tiện của gần như mọi nhà, đi chợ, đi thăm họ hàng đều bằng xuồng. Về sau, đò máy gắn động cơ nhỏ dần thay đò chèo ở nhiều bến, tiếng máy nổ tạch tạch thay tiếng mái chèo.

Đò ngang, đò dọc và những từ quanh bến đò

Đò ngang: đò chở người qua lại hai bờ một con sông, quãng ngắn, đi theo chiều ngang dòng nước. Đây là loại đò gắn với làng quê và bến đò.

Đò dọc: đò đi xuôi ngược theo dòng sông, chở người và hàng đi xa, từ bến này đến bến khác dọc sông, có khi đi mất cả ngày.

Lái đò: người chèo đò, ở nhiều nơi còn gọi là ông đò, bà đò, chị đò. Người lái đò thường biết hết người trong mấy làng hai bên sông.

Sang ngang: nghĩa đen là qua sông bằng đò ngang. Trong lời ăn tiếng nói, người ta còn dùng chữ này để nói con gái đi lấy chồng xa.

Chòng chành: chỉ cảnh con đò lắc qua lắc lại khi người lên xuống hay khi sóng to. Đứa trẻ nào lần đầu đi đò cũng ôm chặt mẹ vì cảm giác chòng chành này.

Cập bến, nhổ sào: cập bến là lúc đò ghé sát bờ; nhổ sào là rút cây sào cắm giữ đò để bắt đầu đi. Người lái đò hay nói nhổ sào để báo khách ngồi yên, đò chuẩn bị rời bến.

Vì sao bến đò thưa dần, và đi đò hôm nay cần nhớ gì

Nhiều bến đò ngang đã dừng hoạt động khi cầu được xây, đường được mở. Những bến còn lại thường ở vùng sâu, vùng có sông rộng chưa có cầu. Những điều cần biết:

  • Cầu bê tông, cầu treo được xây ở nhiều nơi trong những năm sau này, người dân chuyển sang đi cầu, nhanh và an toàn hơn.
  • Đò máy và phà nhỏ thay đò chèo ở những bến đông người, có thể chở cả xe máy.
  • Bến đò ngang ngày nay phải đáp ứng quy định về an toàn: có áo phao, không chở quá số người cho phép, người lái phải có đủ điều kiện.
  • Khi đi đò, bạn nên mặc áo phao, đặc biệt với trẻ em, ngồi yên giữa đò, không đi khi nước lớn hay trời giông.
  • Nếu muốn cho con trải nghiệm, chọn những bến đò du lịch hay bến đò có tổ chức, kiểm tra áo phao trước khi xuống.

Đò ngang ngày xưa gắn với nhiều tai nạn đáng tiếc vì chở quá tải và thiếu áo phao. Nhớ bến đò là nhớ một nét quê, nhưng sự an toàn của người qua sông hôm nay quan trọng hơn mọi nỗi hoài niệm.

Câu đố và câu hỏi "bạn còn nhớ"

Mấy câu đố về đò và bến sông, cả nhà cùng đoán. Đáp án kèm sau:

  • Đò nào đi từ bờ này sang bờ kia, đò nào đi xuôi ngược theo sông? (Đáp án: đò ngang qua sông, đò dọc đi xuôi ngược.)
  • Người Nam Bộ đi lại trên kênh rạch bằng chiếc xuồng ghép từ mấy tấm ván? (Đáp án: xuồng ba lá, ghép từ ba tấm ván.)
  • Muốn đò bên kia sông sang đón, người đứng ở bến làm gì? (Đáp án: gọi to "đò ơi" và vẫy tay, vẫy nón.)
  • Thuyền đan bằng tre, trát nhựa cho kín nước, gọi là gì? (Đáp án: thuyền nan.)
  • Bạn còn nhớ lần đầu bước xuống đò, chân run vì đò chòng chành, phải bám chặt tay mẹ không?

Nếu quê bạn từng có bến đò, thử hỏi ông bà tên gọi của bến, người lái đò quen ngày ấy và năm nào cây cầu thay con đò. Ghi lại những câu trả lời ấy là cách giữ lại một phần lịch sử nhỏ của làng.

Câu hỏi thường gặp

Đò ngang khác đò dọc thế nào?

Đò ngang chở người và hàng qua lại hai bờ một con sông, quãng ngắn. Đò dọc đi xuôi ngược theo dòng sông, chở khách và hàng từ bến này đến bến khác, quãng đường dài hơn nhiều.

Ngày xưa đi đò ngang có phải trả tiền không?

Có. Người qua đò thường trả tiền theo lượt, người dắt xe trả nhiều hơn người đi bộ. Ở một số làng, người dân trả công cho lái đò bằng thóc theo vụ thay vì trả từng lần qua sông.

Xuồng ba lá là gì?

Xuồng ba lá là loại xuồng nhỏ ghép từ ba tấm ván gỗ chính, phổ biến ở Nam Bộ. Xuồng nhẹ, dễ chèo trong kênh rạch hẹp, được dùng để đi chợ, chở hàng, đi thăm bà con trong vùng sông nước.

Vì sao nhiều bến đò ngang không còn?

Vì cầu bê tông, cầu treo được xây ở nhiều nơi, đường sá mở rộng, người dân chuyển sang đi cầu nhanh và an toàn hơn. Những bến còn lại chủ yếu ở nơi sông rộng chưa có cầu hoặc phục vụ du lịch.

Đi đò hôm nay cần lưu ý gì về an toàn?

Bạn nên chọn bến đò có tổ chức, mặc áo phao cho cả người lớn và trẻ em, ngồi yên giữa đò, không đi khi nước lớn hay trời giông và không lên đò đã chở quá đông người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138