ThanQuen.comThân Quen
Quà vặt tuổi thơ

Đổi đồng nát lấy kẹo: vỏ chai, lông vịt, dép nhựa hỏng thành quà của trẻ con

Đổi đồng nát lấy kẹo là cách trẻ con thập niên 80, 90 có quà: gom vỏ chai, lông vịt, dép nhựa hỏng đổi kẹo, bỏng với người thu mua rong. Kể lại và so với hôm nay.

A woman pushes a bicycle with two woven baskets of empty glass bottles down a narrow alley, a child running toward her with old sandals, dusk light

Đổi đồng nát lấy kẹo là cách nhiều đứa trẻ thập niên 1980, 1990 tự kiếm quà: gom vỏ chai, lông vịt phơi khô, dép nhựa đứt quai, nhôm thủng, giấy vụn trong nhà rồi đổi cho người thu mua rong lấy kẹo, bỏng, kẹo kéo thay vì lấy tiền. Phía Bắc gọi là đồng nát, phía Nam gọi là ve chai, với tiếng rao quen "ve chai, lông vịt" vang trong hẻm.

Với trẻ con, đây là lần đầu biết rằng đồ bỏ đi vẫn có giá. Bài này kể lại người đổi đồng nát đi thế nào, đổi được những gì, trẻ con gom đồ ra sao, các chuyện dở khóc dở cười khi mang nhầm đồ còn dùng được đi đổi, và vì sao cảnh đổi đồ lấy kẹo không còn.

Người đổi đồng nát và tiếng rao trong ngõ

Người đổi đồng nát thường là phụ nữ từ các làng quê lên phố, đội nón lá, quẩy đôi quang gánh hoặc dắt chiếc xe đạp cũ hai bên treo hai cái sọt lớn. Có người buộc thêm một cái túi bạt sau yên để đựng giấy vụn. Họ đi từ sáng sớm, len lỏi qua từng ngõ, hẻm, dừng lại ở bất cứ nhà nào có người gọi.

Tiếng rao mỗi vùng một kiểu. Ở nhiều phố phía Bắc là "Ai đồng nát, sắt vụn, nhôm, nhựa, giấy vụn bán đi", kéo dài giọng ở cuối. Ở nhiều thành phố phía Nam là "Ve chai, lông vịt, bán hông", nghe quen tới mức trẻ con hay nhại theo trong lúc chơi. Có người rao bằng một chiếc loa nhỏ ghi âm sẵn, nhưng đó là chuyện của những năm sau này.

Điều làm người đổi đồng nát ngày trước khác với người thu mua phế liệu bây giờ là chiếc sọt quà. Bên cạnh sọt đựng đồ cũ, nhiều người mang theo một cái thúng hay hộp sắt đựng kẹo lạc, kẹo bột, bỏng gạo, kẹo kéo, có người còn có bánh quy rời. Với người lớn thì trả tiền, với trẻ con thì trả bằng quà. Chiếc hộp sắt ấy là lý do trẻ con chạy ra mỗi khi nghe tiếng rao.

Những thứ trẻ con mang đi đổi

Gần như thứ gì cũ trong nhà cũng có thể đổi được, nhưng có những món "có giá" hơn. Bảng dưới đây ghi những thứ nhiều người lớn bây giờ còn nhớ:

Món đem đổiKiếm ở đâuĐổi được gì (ước chừng)
Vỏ chai thuỷ tinhChai nước mắm, chai dầu ăn, chai rượu đã rửaMột chai đổi vài viên kẹo, chai to được hơn
Lông vịt, lông gà phơi khôSau những bữa nhà làm vịt, làm gà, nhổ lông phơi nắngMột nắm lông vịt khô đổi được một vốc bỏng
Dép nhựa, guốc nhựa hỏngDép đứt quai, mòn gót, không vá được nữaĐổi theo cân, đôi dép to được nhiều kẹo hơn
Nhôm, sắt vụnNồi nhôm thủng, xoong méo, đinh gỉ, dây thép cũNhôm có giá hơn sắt, đổi được nhiều quà hơn
Vỏ tuýp kem đánh răng bằng kim loạiTuýp đã dùng hết, cuộn gọn lạiMấy tuýp đổi được một viên kẹo
Giấy vụn, vở cũ, báo cũSách vở năm học trước, giấy gói hàngĐổi theo cân, thường chỉ được ít kẹo

Mức đổi trong bảng chỉ là ước chừng theo trí nhớ chung, vì mỗi người đổi đồng nát định giá một kiểu, thường bằng mắt và bằng tay nhấc thử chứ ít khi cân. Lông vịt được ưa vì bán lại làm chăn, gối; vỏ tuýp kim loại và nhôm được ưa vì nấu chảy được. Trẻ con không hiểu hết lý do, chỉ biết thứ nào đổi được nhiều kẹo hơn.

Trẻ con gom đồ đồng nát như thế nào

Lông vịt là thứ phải chờ. Nhà nào làm vịt dịp giỗ, dịp Tết, trẻ con đứng sẵn bên cạnh để nhặt lông. Lông được rửa, phơi trên mái hay trên nong cho khô, cất trong túi ni lông, chờ người đồng nát đi qua.

Vỏ chai được rửa sạch và giấu kỹ. Chai lọ trong nhà vốn được người lớn dùng lại để đựng nước mắm, dầu hoả. Chỉ những chai thừa mới đến tay trẻ con, nên chai nào kiếm được đều được rửa sạch và giấu dưới gầm giường.

Dép hỏng là kho báu mùa hè. Dép nhựa ngày xưa đi tới khi đứt quai, khâu lại, hàn lại bằng que nung, mòn tới lủng gót mới thôi. Đôi dép không còn cứu được nữa là trẻ con xin ngay để đi đổi.

Có đứa đi nhặt ngoài đường. Những đứa lanh lợi đi dọc bờ mương, bãi đất trống nhặt vỏ chai, mảnh nhôm, dây thép, gom góp cả tuần mới đủ một lần đổi.

Cả nhóm góp chung. Nhiều khi một đứa không đủ đồ đổi, cả nhóm gom chung một túi, đổi được một vốc kẹo rồi chia đều. Ai góp nhiều thì được chia trước.

Đôi dép còn tốt và trận đòn đầu tiên vì kẹo

Câu chuyện mà rất nhiều người lớn bây giờ kể lại gần như giống hệt nhau, chỉ khác chi tiết. Thử hình dung một cậu bé bảy tuổi ở một khu tập thể phía Bắc, cuối thập niên 1980. Trưa hè, tiếng rao đồng nát vang lên trong khi cả nhà đang ngủ. Cậu chạy đi tìm đồ đổi, lục khắp gầm giường không thấy gì, chỉ có đôi dép nhựa của bố mòn một bên gót.

Cậu nghĩ đôi dép đã mòn thế là cũ, mang ra đổi được một nắm kẹo lạc và mấy viên kẹo bột, chia cho em gái một nửa. Chiều hôm đó bố tìm dép đi làm không thấy. Đôi dép mòn gót ấy, với bố, vẫn còn đi được cả năm nữa. Cậu bé ăn trận đòn đầu tiên trong đời vì mấy viên kẹo, và nhớ mãi đến lúc có con.

Phiên bản khác của câu chuyện này là cái nồi nhôm mẹ để dành nấu cám, cái ấm nhôm méo còn dùng được, chồng vở năm ngoái chị còn định giữ. Ranh giới giữa đồ cũ và đồ bỏ đi ngày ấy rất mỏng, vì mọi thứ đều được dùng tới tận cùng. Trẻ con chưa hiểu điều ấy, chỉ nhìn thấy hộp kẹo trong sọt của người đồng nát.

Khi kể lại cho con cháu, nhiều người lớn bật cười. Nhưng câu chuyện cũng cho thấy một điều: trong những gia đình ngày đó, đôi dép, cái nồi đều có giá trị thật, không ai vứt bỏ thứ gì dễ dàng.

Ngày xưa đổi đồ lấy kẹo, bây giờ phân loại rác

Nhìn lại, việc đổi đồng nát lấy kẹo là một vòng tái chế rất hoàn chỉnh trước khi trẻ con biết đến từ tái chế. Vỏ chai được rửa sạch đem dùng lại, nhôm và đồng được nấu chảy đúc thành đồ mới, lông vịt thành chăn gối, giấy vụn thành giấy mới. Mỗi đứa trẻ là một mắt xích nhỏ, và phần thưởng của nó là viên kẹo.

So với bây giờ, điều khác lớn nhất là ai làm việc đó và vì sao. Ngày xưa trẻ con tự giác gom đồ vì muốn có quà, gia đình giữ đồ vì tiết kiệm. Ngày nay nhiều trường học, khu dân cư phải tổ chức phong trào đổi rác lấy cây xanh, đổi giấy vụn lấy vở, đổi pin cũ lấy quà để khuyến khích trẻ phân loại rác. Về bản chất, đó là cùng một ý tưởng quay lại theo một hình thức mới.

Nếu muốn giúp con hiểu chuyện xưa, bạn có thể thử một trò nhỏ ở nhà: để riêng một hộp đựng vỏ chai, lon, giấy vụn trong một tháng, rồi cuối tháng cùng con mang đến điểm thu gom hoặc bán cho người thu mua, dùng số tiền đó mua một món quà nhỏ. Trẻ sẽ hiểu vì sao cha mẹ ngày xưa chạy ra mỗi khi nghe tiếng rao đồng nát.

Vì sao cảnh đổi đồ lấy kẹo không còn

Người thu mua phế liệu vẫn còn ở khắp nơi, nhưng cảnh trẻ con chạy ra đổi đồ lấy kẹo thì gần như không còn. Lý do đầu tiên là tiền: khi gia đình khá hơn, trẻ con có tiền tiêu vặt, không cần đổi đồ để có quà. Người thu mua cũng chuyển hẳn sang trả tiền, vì mang theo một hộp kẹo là thêm phiền.

Lý do thứ hai là đồ vật thay đổi. Chai thuỷ tinh đựng nước mắm, dầu ăn được thay bằng chai nhựa; nhựa nhiều mà rẻ nên ít có giá. Vịt gà ít khi làm ở nhà trong phố, lông vịt không còn để gom. Tuýp kem đánh răng chuyển sang nhựa. Những thứ trẻ con có thể gom được không còn đáng giá như trước.

Lý do thứ ba nằm ở cha mẹ: ít ai muốn con nhận kẹo không rõ nguồn gốc từ người lạ, hay đi nhặt chai lọ ngoài đường. Tiếng rao "ve chai, lông vịt" vẫn còn ở một số khu phố, nhưng trẻ con bây giờ nghe như một âm thanh của người lớn, không còn là tín hiệu có quà.

Bạn còn nhớ: đố vui về đổi đồng nát

Mấy câu hỏi để kiểm tra trí nhớ cả nhà:

  • Ở phía Nam, người thu mua đồ cũ rao câu gì quen nhất? — "Ve chai, lông vịt, bán hông".
  • Vì sao lông vịt được người đồng nát mua? — Vì lông vịt khô có thể bán lại để làm chăn, gối, áo ấm.
  • Ngày xưa vỏ tuýp kem đánh răng làm bằng gì mà đổi được kẹo? — Bằng kim loại mềm, nấu chảy lại được.
  • "Đi khắp ngõ ngang, mua đồ người bỏ, trả bằng kẹo ngọt cho đám trẻ con" là ai? — Người đổi đồng nát ngày xưa.
  • Trẻ con ngày nay có thể đổi gì để nhận quà? — Giấy vụn, pin cũ, vỏ chai lon ở các phong trào phân loại rác của trường học, khu dân cư.

Câu cuối cho thấy chuyện đổi đồ lấy quà chưa hề mất, chỉ đổi người đứng ra tổ chức. Khi kể chuyện xưa, bạn có thể để con tự so sánh hai cách làm và nói xem cách nào vui hơn. Đừng quên kể cả phần trận đòn vì đôi dép, vì trẻ con thường nhớ chi tiết ấy lâu nhất và hay hỏi lại nhiều lần.

Câu hỏi thường gặp

Đổi đồng nát lấy kẹo là gì?

Đó là cảnh quen ở nhiều nơi thập niên 1980, 1990: trẻ con gom đồ cũ như vỏ chai, lông vịt khô, dép nhựa hỏng, nhôm, giấy vụn rồi đổi với người thu mua rong lấy kẹo, bỏng, bánh thay vì lấy tiền mặt.

Đồng nát và ve chai khác nhau thế nào?

Là cùng một nghề thu mua đồ cũ, chỉ khác tên gọi theo vùng. Phía Bắc quen gọi đồng nát, phía Nam quen gọi ve chai, với câu rao nổi tiếng "ve chai, lông vịt". Cả hai đều mua sắt vụn, nhôm, nhựa, giấy, chai lọ.

Vì sao ngày xưa lông vịt lại có giá?

Lông vịt, nhất là phần lông tơ, nhẹ và giữ ấm tốt nên được thu mua để làm chăn, gối, áo ấm. Vì vậy nhà nào làm vịt, trẻ con thường nhặt lông, rửa và phơi khô để dành đổi kẹo.

Ngày nay trẻ con còn đổi đồ cũ lấy quà không?

Cảnh đổi trực tiếp với người thu mua gần như không còn. Thay vào đó, nhiều trường học và khu dân cư tổ chức đổi giấy vụn, pin cũ, vỏ chai lon lấy cây xanh, sổ vở hoặc quà nhỏ để khuyến khích phân loại rác.

Có nên kể chuyện đổi đồng nát cho trẻ nhỏ?

Nên, vì câu chuyện giúp trẻ hiểu đồ cũ vẫn có giá trị, hiểu vì sao ông bà cha mẹ giữ gìn đồ dùng. Bạn có thể kết hợp bằng một hoạt động phân loại rác trong nhà để trẻ tự trải nghiệm việc gom và đổi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138