ThanQuen.comThân Quen
Đời sống thời tem phiếu

Đổi gạo lấy hàng ngày xưa: bơ gạo đổi bún, đổi phiếu với hàng xóm

Đổi gạo lấy hàng là cách nhiều gia đình ngày xưa dùng gạo thay tiền: bơ gạo đổi bún, đổi bánh đa, đổi mắm; tem phiếu thừa thì đổi với hàng xóm. Tả cách đổi và luật ngầm.

An old woman pours rice from a small tin can into a vendor's basket at a village lane, receiving fresh rice noodles in return, eye level, morning haze

Đổi gạo lấy hàng ngày xưa là cách nhiều gia đình, nhất là ở nông thôn và ven đô, dùng gạo hoặc thóc thay cho tiền: đong một bơ gạo đổi mớ bún, vài cái bánh đa, gói mắm tôm hay ít kẹo cho trẻ con; ở phố thì các nhà còn đổi tem phiếu thừa cho nhau, phiếu loại này lấy phiếu loại khác. Tiền mặt ít, gạo thì nhà nào cũng có, nên gạo thành thứ tiền ai cũng nhận.

Chuyện đổi chác này nhỏ, nhưng chạm vào mọi ngóc ngách của đời sống thời tem phiếu. Bài này kể lại vì sao gạo thành vật đổi, những đơn vị đong đếm quen thuộc, người ta đổi gì lấy gì, luật ngầm khi đổi phiếu giữa các nhà, một buổi sáng đổi bún, sự khác nhau giữa làng và phố, và vì sao thói quen ấy tắt dần.

Vì sao gạo lại thành tiền

Ở nhiều làng quê những năm 1980, tiền mặt trong nhà rất ít. Thu nhập chính của người nông dân là thóc chia cuối vụ, còn tiền chỉ có khi bán được con lợn, buồng chuối, ít rau. Trong khi đó, nhu cầu mua lặt vặt hằng ngày thì không chờ tới cuối vụ: cần mớ bún cho bữa trưa, chút mắm, chút dầu, cái kẹo cho đứa trẻ khóc.

Gạo giải quyết được bài toán ấy. Nhà nào cũng có gạo trong chum, người bán hàng rong nào cũng cần gạo để ăn hoặc để bán lại. Một bơ gạo có giá trị mà cả hai bên đều hiểu, không cần mặc cả nhiều. Thế là gạo trở thành đồng tiền của xóm làng, đi từ chum nhà này sang thúng hàng của người kia.

Ở thành phố, gạo mua theo sổ nên quý hơn, ít nhà đem gạo đổi lấy quà. Thứ được đổi nhiều ở phố lại là tem phiếu: nhà không dùng hết loại phiếu này thì đổi lấy loại khác với nhà bên cạnh. Cả hai cách đổi đều xuất phát từ cùng một chỗ: tiền ít, hàng ít, nên mọi thứ có giá trị đều được tận dụng.

Hiểu được điều này, bạn sẽ thấy vì sao ông bà hay nói "đong gạo đổi bún" chứ không nói "mua bún". Trong ngôn ngữ của họ, gạo vừa là cơm vừa là tiền.

Bơ, ống, đấu: người ta đong gạo bằng gì

Không có cân thì đong bằng dụng cụ quen tay. Mỗi vùng gọi một kiểu, dung tích cũng không thống nhất. Dưới đây là những cách đong hay được nhắc, theo cách gọi ở nhiều nơi:

Cách gọiLà cái gìThường dùng ở đâu
BơMột lon sữa đặc rỗng đã rửa sạch, dùng làm đồ đongNhiều vùng phía Bắc, cả làng lẫn phố
LonCũng là vỏ lon sữa hoặc lon nhỏ, gọi theo cách miền NamNhiều vùng phía Nam
ỐngỐng tre hoặc ống bơ to hơn, đong gạo nấu cơmNhiều vùng nông thôn
ĐấuĐồ đong bằng gỗ hình hộp, lớn hơn bơ nhiều lầnĐong thóc, đong gạo ở làng, ở chợ
NắmMột nắm tay, dùng khi đổi lượng rất nhỏĐổi kẹo, đổi quà cho trẻ con

Vì không thống nhất, mỗi lần đổi là một lần hai bên "ước với nhau". Người bán bún hay có cái bơ riêng của mình, người mua thì nhìn xem bơ có bị móp, đáy có bị độn không. Đong gạo cũng có nghệ thuật: đong vun ngọn hay gạt bằng miệng bơ là hai mức khác nhau, và người khó tính sẽ đòi gạt bằng.

Đổi gạo lấy những gì

Những thứ hay được đổi bằng gạo hoặc thóc, theo lời kể ở nhiều làng quê phía Bắc và miền Trung:

  • Bún, bánh đa, bánh đúc của người làng bên gánh sang bán buổi sáng, đổi theo bơ gạo.
  • Mắm tôm, nước mắm, tương của người bán rong đi qua xóm, đong vào chai, bát mang theo.
  • Kẹo lạc, kẹo vừng, bánh gai cho trẻ con, đổi bằng một nắm gạo nhỏ.
  • Muối, dầu hoả, diêm ở quán tạp hoá đầu làng, có quán nhận thóc thay tiền.
  • Cá, tép, cua đồng của người đi bắt về bán, đổi theo bơ gạo hoặc ống thóc.
  • Công thợ, như cắt tóc, vá nồi, hàn xoong, có khi cũng trả bằng gạo khi nhà không có tiền.

Có những thứ không đổi bằng gạo mà đổi ngược lại: người làng mang khoai, rau, gà vịt đi đổi lấy gạo, nhất là ở những vùng trồng màu nhiều hơn trồng lúa. Gạo đi một vòng qua nhiều nhà rồi mới vào nồi cơm của ai đó.

Giá đổi cũng tuỳ mùa. Ngay sau vụ gặt, gạo nhiều nên một bơ gạo đổi được ít hàng hơn. Những tháng giáp hạt, gạo quý, cùng một bơ gạo có khi đổi được nhiều hơn hẳn. Người bán rong lâu năm nắm rất rõ nhịp này.

Đổi tem phiếu giữa các nhà: luật ngầm ai cũng hiểu

Đổi để dùng, không phải để buôn. Phần lớn cuộc đổi phiếu giữa các nhà là để mỗi nhà có đúng thứ mình cần: nhà không ai hút thuốc đổi phiếu thuốc lá lấy phiếu đường, nhà neo người đổi phiếu vải lấy phiếu thịt. Đổi qua đổi lại cho vừa, không ai thiệt.

Đổi với người quen. Người ta thường đổi với hàng xóm, đồng nghiệp, họ hàng, những người biết rõ nhau. Đổi với người lạ dễ bị lừa phiếu giả, phiếu hết hạn, nên ít ai dám.

Phải xem hạn trên phiếu. Nhiều phiếu chỉ dùng trong tháng in trên ô. Đổi một ô phiếu sắp hết hạn lấy ô còn dài hạn là không công bằng, nên hai bên luôn xem kỹ trước khi đổi.

Tỉ lệ đổi là chuyện thương lượng. Không có bảng quy đổi nào. Một ô phiếu thịt đổi được mấy ô phiếu đường tuỳ lúc, tuỳ người, tuỳ thứ nào đang khan. Người đổi khéo là người biết nhà mình cần gì nhất trong tháng.

Có cả những vùng xám. Bên cạnh việc đổi giữa hàng xóm, có những người mua đi bán lại phiếu, hàng phân phối để kiếm lời. Ký ức về những người này khác nhau tuỳ gia đình, và bài viết không đi sâu vào khía cạnh đó, chỉ ghi nhận nó có tồn tại.

Một buổi sáng đổi bún ở đầu xóm

Hình dung một xóm nhỏ ở vùng đồng bằng phía Bắc, khoảng giữa thập niên 1980. Sáng nào cũng vậy, khoảng bảy giờ, có tiếng rao của bà bán bún từ làng bên gánh sang. Đôi quang gánh một bên là thúng bún trắng phủ lá chuối, một bên là cái thúng không để đựng gạo đổi.

Đứa cháu gái được bà giao cái bơ và dặn: đong một bơ gạo, gạt cho bằng, đổi bún về ăn với canh cua. Con bé chạy ra chum, xúc gạo, lấy đũa gạt bằng miệng bơ như bà dạy, hai tay ôm bơ chạy ra ngõ cho kịp. Bà bán bún nhận bơ gạo, đổ vào thúng, rồi bốc cho một nắm bún lớn, đặt lên miếng lá chuối gói lại.

Hôm ấy con bé đong vun ngọn vì vội, bà bán bún cười, bốc thêm cho một ít. Về nhà kể lại, bà nội bảo lần sau gạt bằng thôi, người ta đi gánh xa, mình đừng để người ta thiệt mà cũng đừng để mình thiệt. Lời dặn ấy về sau con bé còn nhớ mỗi khi đi chợ.

Những buổi đổi bún như thế diễn ra hằng ngày ở rất nhiều làng. Ít ai chụp ảnh, ít ai ghi lại, nhưng người lớn lên ở quê những năm ấy chỉ cần nghe chữ "bơ gạo" là nhớ ra cả tiếng rao lẫn mùi bún mới.

Làng quê, thị trấn, thành phố: mỗi nơi đổi một kiểu

Ở làng quê, gạo và thóc là thứ đổi chính. Người ta đổi với hàng rong, với quán tạp hoá, với nhau. Có nơi còn đổi công: nhà này giúp nhà kia gặt lúa, nhà kia trả lại bằng gạo hoặc giúp lại mùa sau. Tiền mặt chỉ xuất hiện khi mua thứ lớn hoặc khi lên chợ huyện.

Ở thị trấn, chợ phiên là nơi gặp nhau của hai cách mua bán. Người làng mang gạo, khoai, gà vịt ra đổi lấy vải, nồi, dao, đồ dùng. Người phố huyện mang hàng công nghiệp phân phối được ra đổi lấy thực phẩm. Một buổi chợ có khi diễn ra mà rất ít tờ tiền đổi tay.

Ở thành phố, gạo quý vì đong theo sổ, nên đổi gạo lấy quà ít hơn. Thay vào đó, người phố hay đổi tem phiếu với nhau, hoặc nhận gạo, thực phẩm từ họ hàng ở quê gửi lên, đổi lại bằng hàng công nghiệp như xà phòng, đường, vải mua theo phiếu. Những gói quà quê lên, quà phố về là một dạng đổi hàng giữa hai đầu gia đình.

Ở phía Nam, người ta cũng nhắc tới việc đong gạo bằng lon, đổi gạo lấy hàng ở các xóm nghèo, nhưng chợ và tiền mặt vẫn khá sôi động, nên ký ức đổi gạo không đậm như ở nhiều làng quê phía Bắc và miền Trung.

Vì sao thói quen đổi gạo tắt dần, và vài câu đố

Từ khoảng cuối thập niên 1980, tem phiếu thôi dùng, chợ đầy hàng, tiền mặt lưu thông nhiều hơn và nông dân bán thóc lấy tiền dễ hơn. Người bán rong chuyển sang chỉ nhận tiền, cái bơ gạo trở về đúng chỗ của nó trong chum. Ngày nay, ở vài vùng quê, bạn thỉnh thoảng vẫn gặp người đổi gạo lấy kem, lấy bún, nhất là với người già, nhưng đó là ngoại lệ hiếm hoi. Để nhớ lại, thử hỏi người lớn trong nhà mấy câu:

  • "Vỏ lon sữa bò rửa sạch, ở nhà quê gọi là gì khi dùng đong gạo?" — Cái bơ.
  • Đong gạo đổi hàng, gạt bằng miệng bơ và đong vun ngọn khác nhau thế nào? — Vun ngọn được nhiều hơn, gạt bằng mới là đúng mức.
  • Ở phố, nhà không ai hút thuốc thường đổi phiếu thuốc lá lấy gì? — Lấy phiếu đường, phiếu thịt hoặc thứ nhà mình cần hơn.
  • Vì sao gạo đổi được nhiều hàng hơn vào tháng giáp hạt? — Vì lúc đó gạo khan, quý hơn sau mùa gặt.

Một bài tập vui cho trẻ: đưa cho con một cái lon sữa rỗng, nhờ đong gạo nấu cơm và kể cho con nghe ngày xưa cái lon ấy từng là "tiền". Câu chuyện sẽ dễ nhớ hơn mọi lời giải thích.

Câu hỏi thường gặp

Bơ gạo là gì?

Bơ gạo là lượng gạo đong bằng một vỏ lon sữa đặc đã rửa sạch, cách gọi quen ở nhiều vùng phía Bắc. Ở phía Nam người ta hay gọi là lon gạo. Dung tích không hoàn toàn thống nhất, nên khi đổi hàng hai bên thường ước với nhau.

Vì sao ngày xưa người ta đổi gạo lấy hàng?

Vì tiền mặt trong nhà ít, nhất là ở nông thôn, trong khi gạo hoặc thóc thì nhà nào cũng có. Người bán hàng rong cũng cần gạo, nên gạo trở thành thứ trao đổi mà cả hai bên đều chấp nhận, nhất là cho những món mua lặt vặt hằng ngày.

Ngày xưa đổi gạo được những gì?

Người ta đổi gạo lấy bún, bánh đa, bánh đúc, mắm tôm, nước mắm, kẹo lạc, muối, dầu hoả, cá tép và cả công thợ như cắt tóc, vá nồi. Mỗi vùng có những món đổi quen thuộc riêng, tuỳ thứ người bán rong mang tới.

Đổi tem phiếu giữa các nhà có phổ biến không?

Khá phổ biến ở thành phố, chủ yếu giữa hàng xóm, đồng nghiệp, họ hàng. Nhà không dùng hết loại phiếu này thì đổi lấy loại khác cần hơn. Người ta thường xem kỹ hạn dùng trên phiếu và chỉ đổi với người quen để tránh phiếu giả.

Ngày nay còn đổi gạo lấy hàng không?

Rất hiếm. Ở vài vùng quê vẫn có người lớn tuổi đổi gạo lấy bún, lấy kem với người bán rong quen, nhưng phần lớn mua bán bây giờ dùng tiền. Thói quen này còn lại chủ yếu trong ký ức và trong cách nói "đong gạo đổi bún" của ông bà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138