ThanQuen.comThân Quen
Phố phường và chợ quê

Giếng làng ngày xưa: gầu dây, bờ giếng rêu và những buổi chiều gánh nước

Giếng làng ngày xưa là giếng khơi thành gạch, bờ rêu, gầu thả dây. Nhớ lại cách múc nước, những buổi gánh nước, ngày tát giếng và nước ăn ở mỗi miền.

A Vietnamese teenage girl lowers a metal bucket on a rope into a round moss-covered brick well in a quiet village, seen from behind, low angle, overcast morning

Giếng làng ngày xưa là chiếc giếng khơi chung của cả xóm hay cả làng, miệng tròn, thành xây gạch hoặc đá ong, bờ lát gạch phủ rêu, người ta múc nước bằng gầu buộc dây rồi gánh về nhà để nấu ăn, tắm giặt. Ở nhiều làng đồng bằng và trung du phía Bắc, giếng làng còn là nơi gặp gỡ: sáng sớm gánh nước, chiều tối tắm giặt, trẻ con chơi quanh bờ giếng.

Những người lớn lên ở nông thôn khoảng thập niên 80, 90 thường còn nhớ cái nặng của đôi thùng nước trên vai, tiếng gầu va thành giếng và vị mát của nước giếng mùa hè. Bài này kể lại giếng làng: hình dáng, cách múc nước, vai trò trong đời sống, chuyện tát giếng, sự khác nhau của nước ăn giữa các miền, vì sao giếng chung vắng dần và chỗ còn gặp hôm nay.

Chiếc giếng làng trông như thế nào

Giếng làng điển hình ở phía Bắc có miệng tròn, đường kính chừng hơn một mét, thành giếng xây gạch nung hoặc ghép những khối đá ong màu nâu đỏ, cao ngang đầu gối hoặc ngang thắt lưng. Quanh miệng giếng là một vòng sân lát gạch, có rãnh thoát nước chảy ra ao. Rêu xanh bám kín mặt gạch, đi chân đất trơn trượt, người lớn luôn quát trẻ con đừng chạy.

Nhìn xuống lòng giếng thấy một vòng nước tròn tối, phản chiếu khuôn mặt mình và khoảng trời phía trên. Hét một tiếng xuống lòng giếng thì nghe tiếng vọng ồm ồm dội lại, trò mà đứa trẻ nào cũng từng chơi rồi bị người lớn mắng. Hè thì nước trong và mát lạnh, mùa khô nước xuống sâu, phải thả dây dài hơn. Thành giếng bên trong mọc dương xỉ, rêu, có khi có con ếch nhỏ bám. Cạnh giếng thường có cây đa, cây si hay khóm tre che bóng, lá rụng vào giếng thì người làng vớt ra.

Dụng cụ là chiếc gầu: gầu sắt tây, gầu nhôm, hoặc ở nông thôn nghèo hơn là gầu làm bằng mo cau gập lại khâu bằng lạt. Dây gầu là sợi thừng hoặc dây dừa, đầu buộc vào cái sào tre hoặc cuộn quanh tay. Âm thanh quen nhất là tiếng gầu rơi tõm xuống mặt nước, tiếng dây cọ vào thành giếng sồn sột, và tiếng nước dội vào thùng ào một tiếng.

Múc nước bằng gầu: việc tưởng dễ mà khó

Đứa trẻ nông thôn nào cũng phải học múc nước, và lần đầu hầu như ai cũng múc lên được nửa gầu. Cách người lớn hay dạy:

  1. Đứng vững trên bờ giếng, chân dạng vừa phải, không đứng sát mép rêu trơn.
  2. Thả gầu xuống nhanh, tay giữ dây lỏng cho gầu rơi tự do.
  3. Khi gầu chạm mặt nước, giật nhẹ dây sang một bên để gầu nghiêng úp miệng xuống và chìm vào nước.
  4. Chờ một nhịp cho gầu đầy, rồi kéo dây lên đều tay, tay này nối tay kia, không để gầu va mạnh vào thành giếng làm sánh mất nước.
  5. Khi gầu lên đến miệng giếng, đưa tay nắm quai, nhấc ra ngoài, đổ vào thùng.
  6. Múc đủ hai thùng thì móc vào quang gánh, đặt đòn gánh lên vai, đứng dậy từ từ bằng sức chân chứ không bằng lưng.

Bí quyết nằm ở cú giật dây ở bước ba. Giật không đúng thì gầu nổi lềnh bềnh trên mặt nước, kéo lên chẳng được bao nhiêu. Nhiều đứa trẻ tập cả tuần mới quen tay, đến lúc múc được gầu đầy đầu tiên thì khoe khắp xóm.

Giếng làng trong đời sống hằng ngày

Nước ăn của cả xóm. Nhà nào cũng gánh nước giếng về đổ vào chum, vại hay bể. Nước giếng dùng nấu cơm, pha chè; nước ao dùng rửa ráy, tưới rau. Nhiều làng có giếng riêng để lấy nước ăn, cấm giặt giũ ở đó.

Giờ gánh nước. Sáng sớm và chiều muộn là giờ đông nhất, người xếp thùng chờ lượt. Lúc ấy là lúc tin tức trong làng được kể nhanh nhất: nhà ai có khách, ai sắp đi làm ăn xa, lúa ruộng nào đã trổ.

Tắm giặt mùa hè. Ở những giếng được dùng để tắm giặt, buổi chiều đàn ông con trai ra dội nước, phụ nữ giặt quần áo bên bờ. Nước giếng mùa hè mát lạnh, dội một gầu lên đầu là sảng khoái.

Chỗ chơi của trẻ con. Trẻ con ra giếng ngắm bóng mình, thả lá cây, thi xem ai múc được gầu đầy. Người lớn luôn canh chừng vì giếng sâu, ngã xuống là nguy.

Chỗ hẹn của người trẻ. Bờ giếng buổi chiều cũng là nơi các cô cậu trong làng chạm mặt nhau, nói vài câu ngại ngùng rồi gánh nước về.

Kỷ niệm: lần đầu tự gánh nước

Hình dung một cô bé mười một tuổi ở một làng trung du phía Bắc, khoảng đầu thập niên 90. Mùa gặt, bố mẹ ra đồng từ sớm, dặn ở nhà gánh đầy chum nước. Cô lấy đôi thùng tôn nhỏ, cái đòn gánh tre mà mẹ đã chặt ngắn đi cho vừa người, ra giếng làng cách nhà chừng hai trăm mét.

Múc hai thùng đầy, cô đặt đòn gánh lên vai, đứng lên thì loạng choạng, nước sóng sánh tràn ra ướt cả ống quần. Đi được mấy chục bước, vai đau buốt, cô đổi vai, thùng trước lắc mạnh hơn thùng sau, xoay một vòng. Một bà hàng xóm đi ngang dạy: đi bước ngắn, đều, tay giữ dây thùng phía trước, đừng nhìn xuống nước. Cô làm theo, nước bớt sánh.

Chum đầy sau mười mấy chuyến. Tối, mẹ về thấy chum đầy, khen một câu, xoa dầu vào vai cho con. Vết hằn đỏ trên vai mấy hôm mới hết. Bây giờ, khi mở vòi nước trong căn hộ, nhiều người vẫn chợt nhớ cảm giác cái đòn gánh đè lên vai và sự quý từng thùng nước của những năm ấy.

Nước ăn ở mỗi miền ngày xưa

Giếng làng không phải ở đâu cũng là nguồn nước chính. Mỗi vùng có cách lấy và trữ nước riêng, tuỳ địa hình và nguồn nước:

VùngNguồn nước chínhCách trữ, cách dùng
Đồng bằng và trung du phía BắcGiếng làng, giếng đá ong, ao làngGánh về đổ chum vại, bể xây hứng thêm nước mưa
Ven biển miền TrungGiếng khơi đào sâu, nước ngọt quýMúc từng gầu, trữ trong lu, chum
Nam Bộ sông nướcNước mưa, nước sông, nước kênh rạchHứng nước mưa vào lu, nước sông đánh phèn cho lắng mới dùng
Vùng núiMạch nước, khe suốiDẫn bằng máng tre về gần nhà, gùi hoặc gánh ống tre

Ở Nam Bộ, hình ảnh quen thuộc không phải giếng làng mà là dãy lu da bò xếp dưới mái hiên hứng nước mưa, và cục phèn chua khuấy trong lu nước sông để nước trong lại. Mỗi miền một cách, nhưng ở đâu nước ăn cũng được quý từng giọt.

Ngày tát giếng của cả làng

Ở nhiều làng phía Bắc, giếng chung được làm sạch theo định kỳ, thường vào mùa khô khi nước xuống thấp. Người ta gọi là tát giếng hay vét giếng. Hôm ấy cả xóm góp người: đàn ông khỏe thay nhau thả gầu, tát nước ra rãnh, đến khi lòng giếng cạn thì có người buộc dây thả xuống vét bùn, nhặt lá mục, rêu, những thứ trẻ con lỡ đánh rơi.

Trẻ con đứng quanh bờ háo hức nhất, vì dưới đáy giếng thường lộ ra đủ thứ: chiếc dép, cái gầu cũ, đồng xu, viên bi. Nhiều giếng có thả vài con cá để ăn bọ gậy, lúc tát cạn người ta vớt cá lên chậu, làm xong lại thả xuống. Người lớn kiểm tra thành giếng, trát lại chỗ gạch vỡ.

Xong việc, nước giếng mạch dâng lên dần, đục vài hôm rồi trong lại. Cả xóm chờ đến khi nước trong mới lại gánh về nấu ăn. Ngày tát giếng vì thế giống một buổi lao động chung của làng, ai cũng có phần và ai cũng nhớ.

Vì sao giếng làng vắng dần, và còn gặp ở đâu

Giếng khoan và nước máy về tận nhà. Những năm sau này, nhiều gia đình nông thôn khoan giếng riêng, lắp máy bơm, rồi đến nước máy. Không ai cần gánh nước từ giếng chung nữa.

Nguồn nước thay đổi. Ở một số nơi, mạch nước giếng nông bị ảnh hưởng bởi phân bón, nước thải, người ta không còn dám dùng để ăn uống.

Giếng được giữ làm cảnh quan. Nhiều làng vẫn giữ giếng cổ bằng đá ong, gạch cũ, sửa sang lại, xây lan can bao quanh, coi như một phần ký ức của làng.

Muốn cho trẻ thấy giếng làng: bạn có thể đưa con về những làng cổ ở trung du và đồng bằng phía Bắc, những làng còn giữ giếng đá ong, hoặc hỏi ông bà ở quê còn giếng cũ nào không. Cho trẻ thử múc một gầu nước dưới sự trông chừng của người lớn, kể chuyện ngày xưa gánh nước. Luôn giữ trẻ tránh xa miệng giếng khi không có người lớn.

Câu đố và câu hỏi "bạn còn nhớ"

Mấy câu đố về giếng làng để cả nhà cùng đoán, đáp án kèm theo:

  • Cái gì thả xuống thì nhẹ, kéo lên thì nặng? (Đáp án: cái gầu múc nước.)
  • Muốn gầu chìm vào nước, người múc phải làm gì? (Đáp án: giật dây cho gầu nghiêng úp miệng xuống.)
  • Đá gì màu nâu đỏ, lỗ chỗ, được dùng xây thành giếng ở nhiều làng phía Bắc? (Đáp án: đá ong.)
  • Ở Nam Bộ, người ta làm nước sông trong lại bằng cách nào? (Đáp án: khuấy phèn chua vào lu cho cặn lắng xuống, gọi là đánh phèn.)
  • Bạn còn nhớ vị nước giếng mát lạnh dội lên đầu trưa hè, hay vết hằn đỏ trên vai sau những chuyến gánh nước không?

Câu đố đầu tiên ông bà hay đố cháu, trẻ con thường trả lời sai rất buồn cười. Đó cũng là dịp để kể tiếp chuyện giếng làng, chuyện tát giếng, chuyện gánh nước. Nếu ông bà còn nhớ, hãy hỏi thêm giếng làng mình ngày trước nằm ở đâu, ai là người hay đi tát giếng, nước giếng nào ngon nhất làng. Những câu trả lời ấy nhiều khi là thứ duy nhất còn lại của một cái giếng đã bị lấp từ lâu.

Câu hỏi thường gặp

Giếng khơi là gì?

Giếng khơi là giếng đào bằng tay, miệng rộng, lòng tròn, lấy nước mạch ngầm ở độ sâu vừa phải, múc bằng gầu. Đây là kiểu giếng phổ biến ở nông thôn trước khi giếng khoan và nước máy trở nên thông dụng.

Tát giếng là làm gì?

Tát giếng là làm sạch giếng chung: múc cạn nước, vét bùn và lá mục dưới đáy, sửa thành giếng. Việc này thường làm vào mùa khô, cả xóm góp người, xong thì chờ nước mạch dâng lên trong lại mới dùng.

Giếng đá ong có gì đặc biệt?

Giếng đá ong được xây hoặc ghép bằng những khối đá ong màu nâu đỏ, nhiều lỗ nhỏ, khá bền. Kiểu giếng này hay gặp ở các làng trung du và đồng bằng phía Bắc, nhiều cái đã có từ rất lâu và được giữ lại đến nay.

Ngày xưa người Nam Bộ lấy nước ăn từ đâu?

Phần lớn người Nam Bộ ở vùng sông nước dùng nước mưa hứng vào lu và nước sông, kênh rạch được đánh phèn cho lắng cặn. Giếng làng kiểu giếng khơi chung ít phổ biến bằng ở phía Bắc.

Vì sao giếng làng không còn được dùng nhiều?

Vì các gia đình đã có giếng khoan riêng và nước máy, việc gánh nước không còn cần thiết. Một số giếng nông cũng bị ảnh hưởng nguồn nước nên không dùng để ăn uống nữa, chỉ giữ làm cảnh quan làng.

Đưa trẻ đi xem giếng làng cần lưu ý gì?

Luôn có người lớn đứng cạnh, không để trẻ trèo lên thành giếng hay chạy trên bờ rêu trơn. Nếu cho trẻ thử múc nước, chọn gầu nhỏ, dây ngắn và chỉ làm ở giếng có thành cao, có lan can bao quanh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138