Gói bánh chưng ngày Tết xưa là việc của cả nhà, thường làm vào khoảng 27, 28 tháng Chạp: người lớn ngâm gạo, đãi đậu, ướp thịt, trẻ con rửa lá và chẻ lạt, rồi bánh được luộc trong nồi lớn suốt mười tiếng đồng hồ, có người thức canh lửa qua đêm. Với nhiều gia đình phía Bắc những năm 80, 90, đêm canh nồi bánh là đêm vui nhất của cả mùa Tết, vui hơn cả sáng mùng Một.
Ở nhiều tỉnh phía Nam, việc tương tự là gói bánh tét, đòn bánh tròn dài bọc lá chuối, luộc cũng mất nhiều giờ. Bài này kể lại từ khâu chuẩn bị nguyên liệu, cách gói tay và gói khuôn, cái bếp ngoài sân, cho tới chuyện bánh chưng giờ đây phần nhiều được mua sẵn, và gợi ý cách một nhà nhỏ ở phố vẫn có thể tự gói lại một mẻ.
Chuẩn bị gì trước hôm gói bánh
Gói bánh chưng không bắt đầu từ lúc ngồi xuống chiếu, mà từ vài hôm trước, khi người lớn đi chợ chọn lá, chọn gạo. Bảng dưới đây là những thứ một nhà thường chuẩn bị cho một mẻ chừng hai chục chiếc bánh vuông:
| Nguyên liệu | Cách chọn ngày xưa | Việc của ai |
|---|---|---|
| Lá dong | Lá bánh tẻ, xanh đều, không rách, bản to; mua theo bó ở chợ Tết | Trẻ con rửa từng lá, lau khô bằng khăn |
| Gạo nếp | Nếp cái hạt tròn, mẩy, ngâm qua đêm cho nở | Mẹ hoặc bà vo, để ráo |
| Đậu xanh | Đậu đã xay vỡ đôi, ngâm rồi đãi sạch vỏ | Người lớn đãi, trẻ con nhặt hạt sót vỏ |
| Thịt lợn | Thịt ba chỉ có cả nạc lẫn mỡ, cắt miếng to bằng bàn tay | Bố ướp muối, hạt tiêu, hành |
| Lạt giang | Ống giang chẻ mỏng, luộc qua cho mềm dẻo | Ông hoặc bố chẻ, trẻ con xếp lạt |
| Củi | Củi gộc to, cháy lâu, xếp sẵn góc sân | Cả nhà khuân từ hôm trước |
Có nhà còn chuẩn bị thêm vài chiếc lá dong non để lót trong cùng cho bánh xanh đẹp, và một nắm lá già lót đáy nồi để bánh không bị cháy. Những việc lặt vặt này là lúc trẻ con được giao nhiệm vụ đầu tiên của mùa Tết, và đứa nào được giao chẻ lạt thường thấy mình đã lớn.
Ngồi quanh chiếu gói bánh: tay người lớn và mắt trẻ con
Buổi gói bánh thường diễn ra ở hiên nhà hoặc giữa sân, trên một chiếc chiếu cói trải rộng. Người gói chính ngồi giữa, xung quanh là thau gạo, rổ đậu, đĩa thịt, chồng lá đã lau và bó lạt xếp thẳng. Mùi gạo nếp ướt, mùi lá dong mát và mùi hành ướp thịt quyện lại, thứ mùi mà nhiều người lớn bây giờ chỉ cần ngửi thoáng qua ở chợ là nhớ ngay.
Người gói khéo không cần khuôn. Họ xếp bốn lá thành hình chữ thập, bẻ góc vuông, rải một lớp gạo, một lớp đậu, đặt miếng thịt vào giữa, lại một lớp đậu và gạo, rồi gập lá lại thành khối vuông vức, gõ nhẹ cho chặt. Lạt buộc hai dây ngang, hai dây dọc thành hình chữ thập. Tiếng lạt siết vào lá nghe sột soạt, và chiếc bánh vuông vắn đặt xuống chiếu như một viên gạch xanh.
Trẻ con ngồi quanh, đứa đưa lá, đứa đưa lạt, đứa chỉ ngồi xem. Gần cuối buổi, khi gạo đậu còn thừa ít, người lớn hay cho mỗi đứa gói một chiếc bánh nhỏ xíu bằng nắm tay, gọi là bánh chưng con. Bánh gói vụng, lỏng lẻo, có khi bung ra trong nồi, nhưng đứa nào cũng đánh dấu bánh của mình bằng một sợi lạt buộc thừa để sáng hôm sau đi tìm.
Gói tay và gói khuôn: hai cách quen thuộc
Không phải nhà nào cũng có người gói tay khéo. Rất nhiều nhà dùng khuôn gỗ vuông để bánh đều cạnh. Cách gói bằng khuôn mà nhiều gia đình vẫn làm, đại thể theo trình tự này:
- Đặt khuôn gỗ vuông lên chiếu, luồn sẵn bốn sợi lạt dưới đáy khuôn theo hình chữ thập.
- Xếp lá dong vào lòng khuôn, mặt xanh của lá quay ra ngoài, bẻ gập theo góc khuôn cho kín bốn cạnh.
- Cho một lớp gạo nếp, dàn đều tới tận góc, rồi một lớp đậu xanh, đặt thịt vào giữa.
- Phủ tiếp lớp đậu và lớp gạo cho đầy khuôn, gạt phẳng mặt.
- Gập các mép lá phủ kín mặt bánh, ấn nhẹ, rồi nhấc khuôn ra từ từ để bánh giữ nguyên hình.
- Buộc lạt chặt tay theo hình chữ thập, xếp bánh thành chồng chờ cho vào nồi.
Gói khuôn thì bánh vuông đều, ai làm cũng được; gói tay thì nhanh hơn với người thạo và bánh thường chặt hơn. Nhiều nhà kết hợp: người lớn gói tay, trẻ con gói khuôn. Đây là mô tả để nhớ lại một buổi gói bánh, mỗi nhà có tỷ lệ gạo, đậu, thịt riêng.
Đêm canh nồi bánh: bếp củi, chiếu ngoài sân và nồi nước sôi lục bục
Bánh gói xong thường được luộc ngay chiều hôm đó. Nồi luộc là nồi gang hoặc thùng sắt lớn, đặt trên ba hòn gạch hoặc kiềng sắt ngoài sân, đáy nồi lót lá già. Bánh xếp đứng thành từng lớp, đổ nước ngập, nhóm củi to. Từ lúc nước sôi, bánh phải luộc chừng mười tiếng, nên đêm ấy luôn có người thức trông.
Việc canh nồi bánh nghe thì đơn giản: giữ lửa đều, thỉnh thoảng thêm nước sôi khi nước cạn, không để bánh hở ra ngoài mặt nước. Nhưng chính vì phải thức nên nó thành một buổi tụ tập. Người lớn trải chiếu cạnh bếp, pha ấm chè, ngồi nói chuyện cả năm. Trẻ con được phép thức khuya hơn mọi ngày, quây quanh đống lửa, hơ tay, nướng củ khoai vùi trong than, nghe tiếng nước sôi lục bục và tiếng củi nổ lách tách.
Gần sáng, khi củi đã cháy thành than hồng, mùi bánh chín bắt đầu bay ra, ngầy ngậy mùi lá và mùi nếp. Đó là dấu hiệu sắp được vớt. Phần lớn trẻ con thì đã ngủ gục trên chiếu từ lúc nửa đêm, được người lớn bế vào giường lúc nào không biết, và sáng hôm sau lại tiếc vì đã không thức đến cuối.
Sau khi vớt bánh: ép, treo và cất
Vớt bánh rồi rửa qua nước lạnh. Bánh vừa vớt được nhúng vào chậu nước lạnh, rửa sạch lớp nhựa bám ngoài lá cho bánh xanh, sờ thấy mát tay.
Ép bánh cho chặt. Bánh được xếp lên mặt phẳng, đặt tấm ván và vài vật nặng lên trên vài tiếng để nước rỉ ra hết, bánh chắc, cắt không nát.
Treo hoặc xếp nơi thoáng. Nhiều nhà treo bánh lên xà bếp hoặc xếp vào chạn thoáng gió, để ăn dần qua mấy ngày Tết.
Chiếc bánh đẹp nhất được bày lên bàn thờ. Bánh vuông nhất, xanh nhất được chọn đặt lên mâm ngũ quả hoặc bàn thờ gia tiên, những chiếc lệch góc thì để ăn trước.
Bánh chưng con được trả về cho trẻ. Sáng ra, đứa nào cũng đi tìm chiếc bánh nhỏ có sợi lạt đánh dấu của mình, bóc ăn ngay khi bánh còn ấm, dù có khi méo mó, đậu chạy ra ngoài.
Cắt bánh bằng lạt chứ không bằng dao. Cách cắt quen thuộc là dùng chính sợi lạt quấn quanh bánh rồi kéo, cắt ra những miếng tam giác đều, không dính dao, lại là việc trẻ con rất thích được làm.
Bánh chưng phía Bắc, bánh tét phía Nam và những khác biệt nhỏ
Cùng là bánh nếp gói lá ngày Tết, mỗi vùng có cách làm riêng. Bảng dưới đây so sánh những nét chung nhất, mỗi địa phương lại có biến tấu khác:
| Điểm so sánh | Bánh chưng (nhiều nơi phía Bắc) | Bánh tét (nhiều tỉnh phía Nam) |
|---|---|---|
| Hình dáng | Vuông vức | Tròn dài như khúc cây |
| Lá gói | Lá dong | Lá chuối, có nơi dùng lá dong rừng |
| Nhân thường gặp | Đậu xanh, thịt ba chỉ, hạt tiêu | Đậu xanh, thịt mỡ; còn có bánh nhân chuối, bánh nếp trộn đậu đen |
| Cách cắt | Cắt bằng lạt thành miếng tam giác | Khoanh thành lát tròn |
| Màu nếp | Thường trắng hoặc xanh nhạt nhờ lá | Có nơi nhuộm nếp màu bằng lá cẩm, lá dứa |
Ở miền Trung, nhiều nhà gói cả hai loại hoặc gói bánh tét là chính, tuỳ từng địa phương. Dù hình vuông hay tròn, khung cảnh đêm luộc bánh, nồi lớn, bếp củi và người thức canh thì khá giống nhau ở cả ba miền.
Vì sao ít nhà còn tự gói bánh, và cách gói lại một mẻ nhỏ
Việc tự gói bánh ở phố thưa dần từ khoảng đầu những năm 2000, theo những lý do rất đời thường. Nhà phố chật, không có sân để đặt nồi lớn và đốt củi qua đêm. Bếp ga, bếp điện thay bếp củi, mà luộc mười tiếng bằng ga thì tốn. Bánh bán sẵn ở chợ, ở cửa hàng, có cả bánh đặt làm theo cỡ, nên nhiều nhà chọn mua cho tiện. Người lớn đi làm tới sát Tết mới nghỉ, ít ai có trọn một ngày để chuẩn bị.
Ở nông thôn, nhiều gia đình vẫn giữ việc gói bánh, nhưng thường gói ít hơn, và nồi luộc có khi là nồi chung của vài nhà. Một số nơi có dịch vụ luộc bánh thuê: gia đình gói ở nhà rồi mang tới gửi luộc.
Nếu bạn muốn cho con cháu thử lại, có thể làm một mẻ nhỏ chừng năm, sáu chiếc bánh bằng khuôn, luộc trong nồi áp suất hoặc nồi lớn trên bếp, thời gian ngắn hơn hẳn. Bánh có thể không ngon bằng bánh luộc củi, nhưng buổi ngồi rửa lá, chẻ lạt, gói chiếc bánh chưng con đánh dấu bằng sợi lạt riêng thì vẫn giữ được gần như nguyên vẹn.
Bạn còn nhớ: câu đố quanh nồi bánh chưng
Vài câu đố để hỏi nhau trong lúc ngồi gói bánh, đáp án nằm ngay sau dấu gạch:
- "Vuông vuông như cái hộp, xanh xanh lá bọc ngoài, trong có nếp có đậu, ngày Tết nhà nào cũng có" là gì? — Bánh chưng.
- Vì sao phải lót lá già dưới đáy nồi luộc bánh? — Để bánh không dính đáy và không bị cháy khi luộc lâu.
- Cắt bánh chưng ngày xưa dùng gì thay dao? — Dùng chính sợi lạt buộc bánh.
- Chiếc bánh nhỏ bằng nắm tay người lớn gói cho trẻ con gọi là gì? — Bánh chưng con, có nơi gọi là bánh chưng gù hoặc bánh tò.
- Bánh tét khác bánh chưng dễ thấy nhất ở điểm nào? — Bánh tét tròn dài, khoanh thành lát tròn; bánh chưng vuông, cắt miếng tam giác.
Câu đố về bánh chưng con thường khiến người lớn kể lại chuyện chiếc bánh của mình năm xưa, và đó là phần đáng nghe nhất của cả buổi.
Câu hỏi thường gặp
Ngày xưa luộc bánh chưng mất bao lâu?
Với nồi lớn đun bằng củi, bánh chưng vuông cỡ thường được luộc khoảng mười tiếng tính từ lúc nước sôi, có nhà luộc lâu hơn cho bánh rền. Vì vậy mới có chuyện thức canh nồi bánh suốt đêm.
Vì sao bánh chưng phải ép sau khi luộc?
Ép bánh giúp nước còn đọng trong bánh rỉ ra hết, hạt nếp nén chặt vào nhau nên bánh rền, cắt không nát và để được lâu hơn qua mấy ngày Tết mà không bị nhão.
Canh nồi bánh chưng thì phải làm những việc gì?
Người canh giữ lửa cho đều, thêm củi khi lửa nhỏ, thêm nước sôi khi nước trong nồi cạn để bánh luôn ngập, và không đổ nước lạnh vào giữa chừng vì dễ làm bánh bị sượng.
Bánh chưng con là gì?
Đó là chiếc bánh nhỏ người lớn gói bằng phần gạo, đậu còn thừa cuối buổi, thường dành cho trẻ con. Mỗi đứa đánh dấu bánh của mình bằng một sợi lạt riêng để sáng ra tìm.
Miền Nam ngày Tết có gói bánh chưng không?
Ở nhiều tỉnh phía Nam, bánh quen thuộc ngày Tết là bánh tét, gói lá chuối thành đòn tròn dài. Một số gia đình gốc Bắc sống ở phía Nam vẫn gói bánh chưng vuông theo nếp nhà.
Ở phố không có bếp củi thì có tự gói bánh chưng được không?
Được. Bạn có thể gói vài chiếc bằng khuôn rồi luộc trong nồi lớn trên bếp ga hoặc nồi áp suất. Thời gian ngắn hơn, bánh có thể kém rền, nhưng niềm vui gói bánh cùng con cháu vẫn còn nguyên.