Hộp bút ngày xưa của học trò Việt có ba kiểu hay gặp: hộp sắt mỏng hình chữ nhật nắp gập kêu loảng xoảng, hộp nhựa nam châm nhiều tầng có các nút bấm bật ra ngăn bí mật, và túi bút vải có khoá kéo. Mỗi kiểu gắn với một quãng tuổi thơ khác nhau và một kiểu khoe khoang rất riêng của học trò.
Hộp bút là nơi cất bút máy, bút chì, thước, tẩy, có khi cả viên kẹo và tờ giấy gấp nhỏ. Bài viết tả lại từng loại, cách học trò sắp xếp bên trong, những trận khoe hộp bút đầu năm, chuyện rơi hộp bút giữa giờ kiểm tra và vì sao những chiếc hộp nhiều ngăn dần vắng bóng.
Ba kiểu hộp bút, ba thứ âm thanh
Học trò cũ nhận ra hộp bút của nhau chỉ bằng tiếng động. Bảng dưới gom lại đặc điểm từng loại:
| Loại hộp | Hình dáng, chất liệu | Âm thanh quen thuộc | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Hộp sắt | Sắt tây mỏng, nắp gập bản lề, mặt ngoài có hình vẽ màu | Loảng xoảng khi rơi, lách cách khi bút lăn bên trong | Móp méo, gỉ góc, bản lề lỏng |
| Hộp nhựa nam châm | Nhựa cứng, nắp hút nam châm, có tầng, nút bấm bật ngăn | Tiếng tách khô của nắp, tiếng bật lò xo | Gãy nút bấm, nam châm yếu dần |
| Túi bút vải | Vải dù hoặc vải bố, khoá kéo dọc thân | Tiếng khoá kéo rẹt một cái | Khoá kẹt, bút đâm thủng đáy |
| Hộp gỗ nắp trượt | Gỗ mỏng, nắp trượt trong rãnh | Tiếng gỗ cọ sột soạt | Nắp kẹt khi gỗ ẩm, có nơi mới gặp |
Hộp gỗ nắp trượt thì ít người nhắc tới hơn, thường do người nhà tự đóng. Hộp sắt và túi vải gặp ở hầu khắp các vùng. Hộp nhựa nam châm nhiều tầng được nhiều người nhớ như món đồ đáng mơ ước, phổ biến dần vào khoảng thập niên 90 ở thành phố và thị trấn rồi mới về tới nông thôn.
Mở chiếc hộp sắt: tiếng loảng xoảng và mùi gỉ
Chiếc hộp sắt dài hơn cây bút một chút, dẹt, mặt ngoài phủ sơn màu, góc bo tròn. Mở nắp phải dùng móng tay bẩy vào khe, nắp bật lên kêu cạch. Bên trong thường có một tấm nhựa mỏng hoặc bìa cứng chia hai ngăn, một ngăn dài để bút, ngăn ngắn để tẩy và mẩu phấn. Mặt trong nắp có khi dán thời khoá biểu viết tay.
Hộp sắt nặng tay hơn mọi loại khác. Để trên bàn mà ai lỡ va vào thì nó rơi xuống nền gạch kêu loảng xoảng, cả lớp quay lại nhìn. Bút chì trong hộp lăn qua lăn lại lách cách mỗi lần học trò chạy. Dùng vài tháng, mép hộp có vết móp, góc bong sơn, lộ ra màu sắt xám, gặp ẩm thì gỉ vàng, cầm lên thấy mùi kim loại.
Hộp sắt là món đồ bền. Nhiều người dùng một chiếc từ lớp một tới lớp năm, rồi chiếc hộp tiếp tục sống thêm nhiều năm trong ngăn kéo của bố, đựng ốc vít, kim chỉ, hoặc đựng những bức thư cũ.
Hộp nam châm hai tầng: chiếc hộp đáng mơ ước
Với nhiều học trò những năm 90, hộp bút nhựa nam châm là thứ nhìn bạn có mà thèm. Những chi tiết khiến nó đặc biệt:
- Nắp đóng bằng nam châm: đậy lại nghe tách một tiếng khô gọn, không cần cài, mở ra thì nắp nhả êm.
- Hai tầng, có khi ba: tầng trên để bút, tầng dưới mở ra như ngăn kéo, chứa thước, tẩy và những thứ quý.
- Nút bấm bật ngăn: mỗi nút ở thành hộp bấm vào là bật ra một ngăn nhỏ, có ngăn gắn sẵn đồ gọt bút chì, có ngăn có chiếc gương bé xíu.
- Ô thời khoá biểu: mặt trong nắp có khung kẻ ô để điền tên môn học theo từng ngày.
- Màu sắc và hình vẽ: mặt hộp nhiều màu, có hình con vật, cảnh vật dễ thương, học trò nữ thích hồng và tím, học trò nam thích xanh.
Điểm yếu của nó là nút bấm. Bấm nhiều quá, lò xo bên trong mỏi, ngăn không bật ra nữa hoặc bật ra không thu vào được. Rơi một lần là có thể gãy bản lề tầng dưới. Ai có hộp nam châm thường giữ gìn kỹ hơn cả sách giáo khoa, không cho bạn mượn bấm thử quá ba lần. Có đứa còn bọc thêm chiếc hộp trong túi ni lông cho khỏi xước, mở ra đóng vào đều rất nhẹ tay.
Một chuyện giả định: buổi khoe hộp bút đầu năm
Ngày đầu tiên của năm lớp ba, cả lớp còn lạ lẫm sau ba tháng hè. Giờ ra chơi, một bạn nữ mang ra chiếc hộp bút nam châm ba tầng mới tinh mà người nhà mua từ thành phố về. Cả nhóm vây quanh. Bạn ấy bấm từng nút cho mọi người xem: ngăn này có gương, ngăn kia có chỗ gọt chì, ngăn dưới cùng giấu được mấy viên kẹo.
Cậu bé ngồi bàn bên cạnh nhìn chiếc hộp sắt móp góc của mình, chợt thấy nó xấu hẳn đi. Tối về cậu không dám xin mẹ, chỉ lấy giấy màu dán kín mặt hộp, vẽ thêm một chiếc ô tô. Hôm sau, đứa bạn có hộp nam châm lại khen chiếc ô tô vẽ đẹp, xin cậu vẽ cho một chiếc lên mặt sau hộp của bạn ấy.
Câu chuyện là giả định, nhưng giống rất nhiều ký ức có thật: niềm ghen tị nho nhỏ trước món đồ của bạn, rồi cách trẻ con tự hoá giải bằng sự khéo tay hoặc một lời khen đúng lúc. Lớn rồi, người ta không nhớ hộp bút đắt hay rẻ, chỉ nhớ ai đã ngồi cạnh mình.
Sắp xếp hộp bút như học trò cẩn thận ngày ấy
Thầy cô thường dặn kiểm tra hộp bút từ tối hôm trước. Một học trò cẩn thận thường làm theo thứ tự quen tay sau:
- Đổ hết đồ ra bàn, lau bụi chì và vụn tẩy bám đáy hộp bằng mẩu giẻ khô.
- Kiểm tra bút máy còn mực không, nếu gần hết thì bơm ngay để mai không phải mượn.
- Gọt sẵn hai cây bút chì, một cây đầu nhọn để kẻ, một cây đầu tù để vẽ.
- Xếp bút dài vào ngăn dài theo thứ tự quen dùng: bút máy ngoài cùng, bút chì ở giữa, thước sát thành hộp.
- Đặt tẩy, mẩu phấn, giấy thấm gấp nhỏ vào ngăn ngắn, đậy nắp và lắc thử xem có gì lăn kêu không.
- Cho hộp vào ngăn trước của cặp, nơi dễ lấy nhất khi vào lớp.
Thói quen này giúp tránh cảnh mượn bút giữa giờ, nhưng học trò nghịch thì ít khi làm đủ. Cảnh quen thuộc nhất vẫn là sáng ra mở hộp thấy bút chì gãy ngòi, phải chạy sang bàn bên xin gọt nhờ.
Khác nhau giữa các nơi và các năm
Thành phố có trước, nông thôn có sau. Theo nhiều người kể, hộp bút nam châm và túi bút vải kiểu mới có mặt ở thành phố sớm hơn vài năm so với nhiều vùng nông thôn. Ở nông thôn, hộp sắt và túi vải tự khâu dùng lâu hơn.
Hộp bút tự làm. Nhà nào không mua hộp thì làm từ vỏ hộp bánh, vỏ hộp thuốc, ống tre cắt đoạn có nắp, hoặc mẹ khâu một túi vải nhỏ có dây rút. Hộp bút tự làm thường được nhớ lâu nhất, vì gắn với bàn tay của một người trong nhà và không đứa trẻ nào khác có chiếc giống hệt.
Tên gọi. Phía Bắc gọi là hộp bút, một số nơi ở miền Nam quen gọi là hộp viết, bóp viết. Cùng một món đồ mà nghe tên là đoán được quê.
Theo lứa tuổi. Hộp nam châm được học trò tiểu học thích nhất; lên cấp hai, nhiều người chuyển sang túi bút vải gọn nhẹ, như một cách tỏ ra đã lớn.
Vì sao hộp bút nhiều ngăn thưa dần, hộp bút hôm nay ra sao
Đồ dùng học tập thay đổi. Khi bút bi, bút gel và bút chì kim thay cho bút máy bơm mực và bút chì gọt, học trò không cần nhiều ngăn cho dao gọt, giấy thấm, phấn. Một túi bút vải là đủ chứa mọi thứ.
Nhà trường ngại tiếng ồn. Hộp nhiều nút bấm phát ra tiếng lách cách suốt giờ học, nhiều thầy cô khuyên học sinh dùng hộp đơn giản để tập trung. Ở một số lớp, hộp bút bấm nút từng bị thu lại tới cuối buổi.
Nhẹ và gọn được ưu tiên. Cặp sách ngày càng nặng, phụ huynh chọn túi bút mềm, nhẹ thay cho hộp sắt hay hộp nhựa cứng cồng kềnh.
Hộp bút vẫn là nơi thể hiện cá tính. Ngày nay trẻ chọn túi bút theo màu yêu thích, móc thêm móc khoá, dán hình. Cái tâm lý khoe hộp bút với bạn ngày đầu năm học vẫn còn nguyên, chỉ món đồ đã khác.
Hộp sắt quay lại theo cách khác. Một số cửa hàng đồ lưu niệm bán hộp thiếc dáng cổ, người lớn mua để đựng bút trên bàn làm việc, như một cách nhớ lại chiếc hộp loảng xoảng năm nào.
Câu đố về hộp bút
Đáp án ngay sau mỗi câu:
- Mình bằng sắt, rơi xuống là cả lớp quay lại nhìn. Đáp án: hộp bút sắt.
- Không có khoá mà vẫn đóng chặt, nghe tách một tiếng là xong. Đáp án: nắp hộp bút nam châm.
- Bấm một cái, nhà mở thêm một phòng. Đáp án: nút bấm bật ngăn của hộp bút nhiều tầng.
- Kéo một đường là mở, kéo ngược lại là đóng. Đáp án: túi bút vải có khoá kéo.
- Mặt trong nắp hộp thường dán gì để khỏi quên mang sách? Đáp án: thời khoá biểu.
- Bạn còn nhớ chiếc hộp bút của mình hết năm lớp năm ra sao không, còn nguyên hay đã móp méo?
Câu hỏi để cả nhà cùng kể: ai từng giấu kẹo trong hộp bút, ai từng bị cô giáo thu hộp bút vì bấm nút lách cách trong giờ học?
Nếu nhà bạn còn một chiếc hộp bút sắt cũ, bạn thử cho trẻ mở nắp bằng móng tay, nghe tiếng bút lăn bên trong. Một món đồ nhỏ như vậy đủ để mở ra cả buổi tối kể chuyện về lớp học của bố mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Hộp bút nam châm phổ biến vào khoảng thời gian nào?
Nhiều người nhớ hộp bút nhựa nam châm nhiều tầng phổ biến dần trong thập niên 90, xuất hiện ở thành phố trước rồi mới về tới các vùng nông thôn. Thời điểm cụ thể khác nhau tuỳ từng nơi.
Vì sao hộp bút sắt ngày xưa hay bị gỉ?
Hộp làm từ sắt tây mỏng phủ sơn, khi sơn bong ở góc và mép, sắt lộ ra gặp hơi ẩm sẽ gỉ. Những vùng có mùa nồm ẩm thì hộp gỉ nhanh hơn.
Học trò ngày xưa thường để gì trong hộp bút?
Thông thường là bút máy, bút chì, thước kẻ ngắn, tẩy, giấy thấm gấp nhỏ, mẩu phấn. Nhiều đứa trẻ còn giấu kẹo, hình dán, viên bi hay mảnh giấy ghi chuyện bí mật.
Nút bấm của hộp bút nhiều tầng bị kẹt thì làm sao?
Thường do lò xo bên trong yếu hoặc có vụn tẩy kẹt vào rãnh. Bạn có thể dốc ngược hộp, gõ nhẹ cho vụn rơi ra, hoặc dùng tăm làm sạch rãnh. Lò xo đã gãy thì khó sửa.
Có nên mua hộp bút nhiều ngăn cho trẻ bây giờ không?
Nhiều trường khuyên dùng hộp bút đơn giản để trẻ không mải bấm nghịch trong giờ học. Bạn có thể cân nhắc theo tính cách của con và yêu cầu của lớp.
Giữ lại hộp bút cũ làm kỷ niệm thế nào cho bền?
Bạn nên lau sạch, để khô, với hộp sắt có thể thoa một lớp dầu mỏng ở bản lề và chỗ gỉ. Cất trong hộp giấy ở nơi khô ráo, tránh để sát tường ẩm.