Lưu bút cuối năm là cuốn sổ mà học trò chuyền tay nhau vào những tuần cuối năm học, nhất là năm cuối cấp, để mỗi người bạn viết một trang: thông tin về mình, lời chúc, kỷ niệm chung, có khi dán ảnh hoặc ép một bông hoa. Nó là cách giữ lại bạn bè trước khi mỗi người đi một ngả, khi chưa có điện thoại hay mạng xã hội.
Người lớn lên trong những năm 80, 90 và đầu 2000 hầu như ai cũng từng viết hoặc có một cuốn lưu bút. Bài này kể lại cuốn sổ ấy trông ra sao, các mục hay có, lễ nghi chuyền sổ, những trang bị gấp kín, và cách người ta giữ, đọc lại hoặc làm lại lưu bút hôm nay.
Cuốn sổ lưu bút trông như thế nào
Lưu bút thường là một cuốn sổ bìa cứng, giấy trắng hoặc giấy màu nhạt, khổ nhỏ hơn vở. Có người mua sổ đẹp ở hiệu sách, có người tự làm bằng cách đóng chồng giấy pơ-luya nhiều màu, khâu gáy bằng chỉ, bọc bìa bằng giấy gói quà. Trang đầu là của chủ sổ: tên, lớp, năm học, một câu dặn kiểu "viết cẩn thận, đừng làm bẩn sổ của mình".
Mở ra, mỗi trang mang một nét chữ, một màu mực. Có trang viết bằng bút bi xanh nắn nót, có trang viết bằng bút màu nhiều sắc, có trang kẻ khung hoa văn, vẽ trái tim, ngôi sao. Giữa các trang là đủ thứ được dán hoặc kẹp: ảnh thẻ bốn sáu, cánh hoa phượng ép khô, chiếc lá bàng đỏ, mẩu giấy gói kẹo, có khi cả một sợi chỉ cổ tay.
Lưu bút càng về cuối càng dày cộm, gáy căng phồng vì đồ dán. Lật nó ra nghe sột soạt, mùi hoa khô lẫn mùi keo dán và mùi giấy lâu ngày, một thứ mùi mà người từng có lưu bút nhận ra ngay khi mở lại sau mười, hai mươi năm.
Những mục thường được hỏi trong một trang lưu bút
Nhiều cuốn lưu bút kẻ sẵn câu hỏi để bạn bè điền. Bảng sau là những mục hay gặp và điều chúng thường để lộ ra:
| Mục | Bạn bè hay viết gì | Đọc lại sau này thấy gì |
|---|---|---|
| Họ tên, ngày sinh, biệt danh | Viết đủ, biệt danh viết to và gạch chân | Biệt danh nhiều khi còn nhớ hơn tên thật |
| Sở thích, màu yêu thích, món ăn thích nhất | Đọc truyện, ăn ô mai, màu tím | Một bức tranh rất thật về tuổi mười lăm |
| Ước mơ sau này | Làm cô giáo, bác sĩ, phi công | Nhiều người làm khác hẳn, đọc lại bật cười |
| Kỷ niệm đáng nhớ với chủ sổ | Lần bị phạt chung, lần trốn tiết đi ăn | Chuyện chủ sổ đã quên, bạn vẫn nhớ |
| Điều muốn nói nhưng chưa nói | Có khi viết, có khi gấp trang lại | Trang được đọc lại nhiều lần nhất |
| Địa chỉ nhà | Ghi đầy đủ thôn, xóm, phố | Cách duy nhất để gửi thư cho nhau ngày ấy |
Vì không có điện thoại di động hay mạng xã hội, mục địa chỉ nhà là sợi dây quan trọng nhất. Nhiều tình bạn kéo dài thêm nhiều năm nhờ những lá thư gửi theo đúng địa chỉ ghi vội trong lưu bút.
Lễ nghi chuyền sổ lưu bút trong những tuần cuối năm
Chuyền lưu bút có những quy tắc ngầm mà học trò tự đặt ra và tuân thủ khá nghiêm. Một vòng chuyền sổ thường diễn ra như sau:
- Chủ sổ đưa sổ cho người bạn thân nhất viết trước, trang đầu sau trang của chủ sổ là trang danh dự.
- Mỗi người giữ sổ một đêm hoặc vài ngày, mang về nhà viết cho cẩn thận, không viết vội trong giờ học.
- Người viết có quyền đọc các trang trước, nhưng trang nào bị gấp kín hoặc dán băng dính thì không được mở.
- Viết xong, người đó ký tên, ghi ngày, đôi khi dặn người sau "đừng viết đè lên trang của tớ".
- Sổ được trả tận tay chủ, không nhờ người khác chuyển, vì sợ người trung gian đọc trộm.
- Khi tất cả đã viết, chủ sổ đọc lại một mình, thường là vào buổi tối sau ngày tổng kết.
Có những cuốn lưu bút đi vòng quanh lớp mãi không về vì bị ai đó giữ quá lâu, chủ sổ sốt ruột đi đòi. Có cuốn lại về rất nhanh vì chỉ những người thân thiết mới được mời viết. Cách chuyền sổ cũng vì thế mà nói lên nhiều điều về một tập thể lớp, ai thân với ai, ai đứng ngoài nhóm nào.
Viết gì cho một trang lưu bút: những kiểu viết quen thuộc
Ngày ấy không ai dạy cách viết lưu bút, nhưng học trò khắp nơi lại viết giống nhau đến lạ. Những kiểu hay gặp:
- Lời chúc mở đầu bằng xưng hô thân mật: gửi bạn, gửi cô bạn bàn trên, gửi người hay mượn thước, rồi mới tới lời chúc học giỏi, thi đỗ.
- Thơ tự chế bốn câu: vần lỏng lẻo, ý ngây ngô, nhưng là thơ do chính tay bạn viết.
- Chữ viết theo hình: viết xoắn ốc từ ngoài vào trong, viết theo hình trái tim, viết ngược phải soi gương mới đọc được.
- Mật mã riêng: thay chữ cái bằng con số hoặc ký hiệu, chỉ hai người hiểu.
- Lời dặn không quên: nhớ viết thư, nhớ về thăm trường, nhớ đừng quên mình.
- Chữ ký cầu kỳ: nhiều học trò tập chữ ký riêng chỉ để ký vào lưu bút của bạn.
Đọc lại sau nhiều năm, những câu chữ ấy có khi khiến người viết đỏ mặt. Nhưng chính sự vụng về đó làm lưu bút khác hẳn một tấm thiệp mua sẵn: mỗi trang mang đúng giọng nói của một đứa trẻ mười lăm tuổi, viết vào một buổi tối cụ thể, bằng cây bút nó có trong tay lúc ấy.
Một chuyện giả định: trang lưu bút bị gấp kín
Cuối năm lớp chín, một cô bé nhận lại cuốn lưu bút sau ba tuần chuyền khắp lớp. Đọc tới gần cuối, cô thấy một trang gấp chéo, dán hai mẩu băng dính, bên ngoài ghi: chỉ mở khi đã thi xong. Nét chữ là của cậu bạn ngồi bàn sau, người hay mượn thước của cô mà không bao giờ trả đúng hẹn.
Cô giữ lời, không mở. Thi xong vào cấp ba, mỗi người một trường, cô mới bóc băng dính. Bên trong chẳng có gì to tát, chỉ là một lời xin lỗi vì làm gãy cây thước nhựa năm lớp tám và một câu chúc thi tốt, kèm hình vẽ một cây thước có đôi cánh bay lên. Cô bật cười, rồi chẳng hiểu sao lại thấy cay cay mắt.
Câu chuyện là giả định. Nhưng những trang gấp kín như thế có trong rất nhiều cuốn lưu bút: nơi người ta viết điều không dám nói trước mặt, đôi khi là một lời xin lỗi, đôi khi là một tình cảm ngây ngô, đôi khi chỉ là một trò đùa.
Lưu bút ở các nơi và các thời
Năm cuối cấp là mùa lưu bút. Lưu bút thường dày nhất vào năm cuối của tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông, khi lớp sắp tan. Những năm giữa cấp ít người làm hơn.
Mùa phượng ở nhiều nơi. Ở cả phía Bắc lẫn phía Nam, cuối năm học thường trùng mùa phượng nở, nên cánh phượng ép là hình ảnh quen thuộc. Một số nơi dùng hoa bằng lăng, hoa sữa khô hay lá bàng thay vào, tuỳ cây trồng trong sân trường. Học trò còn truyền nhau mẹo ép hoa: kẹp giữa hai tờ giấy thấm, đặt dưới chồng sách nặng chừng một tuần cho khô phẳng rồi mới dán.
Sổ mua hay sổ tự làm. Theo lời kể của nhiều người, học trò thành phố có thể mua sổ lưu bút làm sẵn có trang kẻ câu hỏi, còn ở nhiều vùng khác, học trò tự đóng sổ, tự kẻ mục. Sổ tự làm thường có nhiều đồ dán hơn, mỗi trang một màu giấy, nhìn từ cạnh sổ thấy như một chiếc cầu vồng.
Lưu bút chung của cả lớp. Có lớp làm một cuốn lưu bút chung, mỗi người một trang, cuối năm photo hoặc chép tay thành nhiều bản. Cách này ít gặp hơn nhưng giúp mọi người cùng giữ được một kỷ niệm như nhau.
Vì sao lưu bút giấy thưa dần, và cách làm lại hôm nay
Mạng xã hội thay chỗ. Khi bạn bè có thể tìm thấy nhau qua điện thoại, mục địa chỉ nhà mất ý nghĩa sống còn, lời chúc cuối năm chuyển thành vài dòng nhắn hoặc một album ảnh chung.
Kỷ yếu in sẵn. Nhiều lớp làm kỷ yếu với ảnh chụp đẹp và lời nhắn in sẵn. Đẹp và đều hơn, nhưng thiếu nét chữ riêng của từng người.
Làm lại một cuốn lưu bút cho con. Bạn có thể gợi ý con làm lưu bút giấy ở năm cuối cấp: một cuốn sổ trơn, vài câu hỏi tự đặt, mỗi bạn một trang viết tay. Nét chữ tay giữ được thứ mà ảnh chụp không giữ được.
Lưu bút cho buổi họp lớp. Nhiều nhóm bạn cũ khi họp lớp sau hai mươi năm mang theo một cuốn sổ trơn, mỗi người viết một trang như ngày xưa. Đó là cách nối cuốn lưu bút năm mười lăm tuổi với cuốn lưu bút năm ba lăm tuổi.
Câu đố và câu hỏi gợi nhớ về lưu bút
Đáp án ghi ngay sau mỗi câu:
- Đi khắp lớp mới về nhà, mỗi nơi ở lại một trang. Đáp án: cuốn lưu bút chuyền tay.
- Đỏ như lửa, ép trong sổ thành màu nâu. Đáp án: cánh hoa phượng ép khô.
- Dán băng dính hai đầu, bên ngoài ghi chưa được mở. Đáp án: trang lưu bút gấp kín.
- Mục nào trong lưu bút ngày xưa giúp bạn bè viết thư cho nhau? Đáp án: mục địa chỉ nhà.
- Ảnh dán trong lưu bút thường là ảnh gì? Đáp án: ảnh thẻ chụp ở tiệm ảnh, thường để làm hồ sơ.
- Bạn còn giữ cuốn lưu bút của mình không? Nếu còn, trang nào bạn mở lại nhiều nhất?
Câu hỏi cuối thường khiến người ta im lặng một lúc trước khi trả lời. Đó cũng là lý do lưu bút xứng đáng được nhắc lại, kể cả với những người chưa từng cầm một cuốn.
Câu hỏi thường gặp
Lưu bút là gì?
Lưu bút là cuốn sổ học trò chuyền tay nhau cuối năm học để bạn bè viết lời chúc, kỷ niệm, thông tin về mình, kèm ảnh hoặc hoa ép. Nó phổ biến nhất vào năm cuối cấp khi lớp sắp chia tay.
Trong lưu bút ngày xưa thường có những mục gì?
Hay gặp nhất là họ tên, ngày sinh, sở thích, màu và món ăn yêu thích, ước mơ, kỷ niệm với chủ sổ, lời chúc và địa chỉ nhà để viết thư cho nhau sau khi ra trường.
Vì sao học trò hay ép hoa phượng vào lưu bút?
Cuối năm học thường trùng mùa phượng nở ở nhiều nơi, nên hoa phượng gắn với cảm giác chia tay. Ép một cánh vào trang sổ là cách giữ lại khoảnh khắc ấy cùng lời chúc của bạn.
Làm sao giữ một cuốn lưu bút cũ không bị mục, phai mực?
Bạn nên để sổ ở nơi khô, tránh ánh nắng trực tiếp, cho vào hộp giấy có gói hút ẩm. Ảnh và hoa ép nên kẹp thêm giấy mỏng để không dính sang trang bên cạnh. Có thể chụp lại từng trang làm bản lưu.
Học sinh bây giờ còn viết lưu bút không?
Vẫn có, nhưng ít hơn trước. Nhiều lớp chuyển sang kỷ yếu in sẵn hoặc album ảnh trên mạng. Một số bạn trẻ vẫn thích lưu bút giấy vì nét chữ tay mang lại cảm giác riêng.
Có ý tưởng nào để làm lưu bút cho buổi họp lớp không?
Bạn có thể chuẩn bị một cuốn sổ trơn và vài câu hỏi như ngày xưa, thêm câu hỏi mới như điều bất ngờ nhất sau hai mươi năm. Mỗi người viết một trang rồi chụp lại gửi cho cả nhóm.