ThanQuen.comThân Quen
Đồ công nghệ đầu tiên

Máy tính màn hình lồi ngày xưa: thùng máy màu be, chuột bi và phòng máy cởi dép

Chiếc máy tính để bàn màn hình ống nặng trịch, chuột bi phải lau, khăn phủ chống bụi và giờ tin học cởi dép vào phòng máy lạnh của học trò những năm 90.

Vietnamese schoolchildren in white shirts seen from behind, sitting barefoot in a row before bulky beige computers with glowing blank monitors in a cool classroom, overhead fluorescent light

Máy tính màn hình lồi là chiếc máy tính để bàn đời cũ dùng màn hình ống phóng tia điện tử, mặt kính cong phồng ra, thân màn hình sâu như một chiếc hộp, đặt cạnh một thùng máy màu be có khe đĩa mềm. Ở Việt Nam, loại máy này có trong cơ quan từ đầu thập niên 1990, vào phòng tin học của trường và một số gia đình ở thành phố từ cuối thập niên 1990, rồi bị màn hình phẳng thay dần trong những năm 2000.

Với học trò thời ấy, chiếc máy gắn với giờ tin học: cởi dép xếp ngoài cửa, bước vào căn phòng duy nhất trong trường có máy lạnh, mỗi bạn được ngồi trước một màn hình ù ù. Bài này kể chiếc máy trông và nghe ra sao, một buổi học tin học diễn ra thế nào, chuyện lau chuột bi, phủ khăn chống bụi, tiếng rè rè của mạng quay số, và ngày nay còn gặp nó ở đâu.

Một cái hộp nặng, tiếng rít cao và lớp bụi tĩnh điện

Màn hình nặng đến mức một người lớn bê lên phải ôm sát ngực. Mặt kính hơi lồi, góc bo tròn, viền nhựa màu be hoặc xám ngả vàng theo năm tháng. Phía sau phình ra một khối dài chứa ống hình, có khe tản nhiệt; đặt sát tường thì bàn phải đủ sâu. Bật máy lên nghe một tiếng “bụp” nhỏ, mặt kính phát ra một luồng tĩnh điện làm lông tay dựng lên nếu áp sát.

Khi chạy, màn hình phát ra một tiếng rít rất cao mà trẻ con nghe rõ còn người lớn đôi khi không. Thùng máy kêu ù ù của quạt, ổ cứng lạch xạch mỗi lần đọc dữ liệu. Chữ trên màn hình hơi nhoè ở mép, nhìn lâu mỏi mắt, nhiều nơi gắn thêm tấm kính lọc phía trước. Mặt kính hút bụi rất nhanh, lấy ngón tay vẽ lên là ra một đường sạch.

Bàn phím dày, phím cao, gõ kêu lạch cạch vang cả phòng. Chuột nối dây, bên dưới có một viên bi cao su lăn trên tấm lót. Ở nhà, máy thường được phủ một tấm khăn vải hoặc tấm áo nhựa may vừa khít, tắt máy xong là trùm lại như trùm lồng chim, vì ai cũng tin bụi là kẻ thù số một của máy tính.

Một giờ tin học ở trường, theo đúng thứ tự

Nhiều người học tin học lần đầu ở cuối cấp hai hoặc cấp ba, khoảng cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000. Một buổi thực hành thường diễn ra như sau:

  1. Xếp hàng ngoài hành lang, cởi giày dép để thành hàng trước cửa phòng máy. Phòng máy thường lát gạch sạch bóng hoặc trải thảm, bật máy lạnh, có rèm che nắng.
  2. Vào ngồi theo số máy được phân, thường hai ba bạn chung một máy. Thầy cô nhắc không được chạm vào nút nguồn khi chưa có lệnh.
  3. Bật máy, chờ màn hình đen chạy những dòng kiểm tra rồi mới vào giao diện chính. Khoảng chờ này đủ dài để cả lớp xì xào.
  4. Học gõ mười ngón với bài tập gõ phím, hoặc học vẽ hình, soạn một văn bản ngắn có định dạng chữ đậm, chữ nghiêng.
  5. Cuối giờ, lưu bài vào đúng thư mục thầy chỉ, thoát đúng cách rồi mới tắt nguồn. Tắt ngang là bị nhắc, vì máy khởi động lại sẽ phải kiểm tra ổ đĩa rất lâu.
  6. Ra cửa tìm lại dép trong đống dép của cả lớp, thường có đứa đi nhầm một chiếc.

Điều làm học trò háo hức nhất không phải bài học mà là mấy phút đầu giờ hoặc cuối giờ khi thầy cô cho chơi trò dò mìn hay xếp bài có sẵn trong máy. Có lớp lén đổi hình nền máy của bạn, có lớp đua nhau xem ai gõ bài tập nhanh hơn. Căn phòng mát lạnh, mùi nhựa máy mới và tiếng gõ phím rào rào là thứ cảm giác mà nhiều người nhắc lại như một đặc quyền nho nhỏ.

Những việc chăm máy mà bây giờ không ai phải làm

Lau bi chuột. Chuột dùng lâu thì con trỏ giật cục, đi lệch. Cách chữa là lật chuột lên, xoay nắp tròn tháo viên bi ra, cạo lớp ghét bám trên mấy trục lăn bên trong bằng móng tay hay tăm, rồi lắp lại. Ai từng làm đều nhớ cảm giác viên bi rơi lăn xuống gầm bàn.

Khử từ màn hình. Để nam châm, loa gần màn hình làm một góc hình bị loang màu. Nhiều máy có nút khử từ, bấm vào màn hình rung lên một tiếng “ong” trầm và hình trở lại bình thường.

Phủ khăn chống bụi. Tắt máy xong trùm khăn lên cả màn hình lẫn bàn phím. Có nhà còn đặt máy trong một chiếc tủ gỗ đóng riêng, khoá cửa lại, chìa giữ trong túi bố.

Chờ máy khởi động. Từ lúc bấm nút tới lúc dùng được có thể mất một hai phút. Người ta tranh thủ đi pha cốc trà, quay lại vừa kịp.

Cắm ổn áp. Điện lúc mạnh lúc yếu, nên máy thường cắm qua một chiếc ổn áp to kêu tạch tạch mỗi khi điện thay đổi. Mất điện đột ngột là mất bài chưa lưu, nên “lưu thường xuyên” trở thành câu cửa miệng.

Vào mạng bằng tiếng rè rè. Từ cuối thập niên 1990, một số nhà và cơ quan vào mạng qua đường điện thoại: máy quay số, phát ra một tràng tiếng rít, tiếng rè rè, rồi mới kết nối. Trong lúc vào mạng thì điện thoại nhà không gọi được, cả nhà phải chờ.

Màn hình lồi và màn hình phẳng: khác nhau ở đâu

So sánh này giúp người trẻ hiểu vì sao bố mẹ nhắc về chiếc màn hình cũ như nhắc một món đồ lớn trong nhà.

Tiêu chíMàn hình lồi ngày xưaMàn hình phẳng bây giờ
Cân nặngRất nặng, phải hai tay bê, có loại cần hai ngườiNhẹ, một tay nhấc được
Độ sâu trên bànChiếm gần hết mặt bàn, phải kê sát tườngMỏng, đặt sát mép bàn vẫn còn chỗ
Âm thanhTiếng rít cao, tiếng “bụp” khi bật, tiếng “ong” khi khử từGần như im lặng
Mắt người dùngHình nháy nhẹ, nhìn lâu mỏi mắt, thường gắn kính lọcỔn định hơn, chỉnh sáng dễ
Hỏng thường gặpLoang màu do từ, hình co méo, sọc ngangĐiểm chết, hở sáng ở viền
Khi thải bỏỐng hình nặng, chứa vật liệu cần xử lý riêngNhẹ hơn nhưng vẫn là rác điện tử

Màn hình lồi có một ưu điểm mà người chơi trò điện tử đời cũ vẫn nhắc: hình phản hồi gần như tức thì và hiển thị đẹp các trò làm cho màn hình loại này. Vì vậy ngày nay một số người sưu tầm vẫn tìm mua màn hình lồi còn tốt để chơi lại trò cũ.

Một kỷ niệm giả định: chiếc máy cả nhà góp tiền mua

Hình dung một gia đình ở thành phố phía Bắc, cuối thập niên 1990. Bố mẹ quyết định mua máy tính cho con học, số tiền tương đương nhiều tháng lương, có phần vay thêm của họ hàng. Hôm máy về, cả nhà dọn hẳn một góc phòng, kê chiếc bàn gỗ chắc nhất, trải khăn ren lên nóc màn hình như với chiếc tivi.

Người bán máy dặn đủ thứ: không tắt ngang, không để nước gần, không cho trẻ con nghịch. Bố chép các lời dặn vào một tờ giấy dán cạnh bàn. Tuần đầu tiên, cậu con chỉ được ngồi máy khi có bố ở nhà, mỗi lần một tiếng, và phải gõ bài văn vào máy rồi in ra nộp cô giáo. Hàng xóm thỉnh thoảng sang xem, đứng sau lưng nhìn màn hình như nhìn một thứ phép lạ.

Chiếc máy ấy về sau chậm đi, ồn hơn, rồi được thay bằng máy mới. Màn hình lồi nằm trên nóc tủ thêm nhiều năm vì không ai nỡ bán đồng nát. Với gia đình ấy, nó không chỉ là một cái máy mà là bằng chứng của một lần cả nhà dám tiêu một khoản lớn cho việc học của con.

Vì sao màn hình lồi biến mất và ngày nay còn gặp ở đâu

Từ giữa những năm 2000, màn hình phẳng rẻ dần, nhẹ, tốn ít điện, chiếm ít chỗ. Văn phòng thay trước, rồi trường học, rồi gia đình. Máy tính xách tay phổ biến hơn, rồi điện thoại thông minh làm được phần lớn việc trước đây phải ngồi vào bàn máy tính. Màn hình lồi chuyển dần ra các cửa hàng thu mua đồ điện tử cũ.

Ngày nay bạn có thể gặp màn hình lồi ở chợ đồ điện tử cũ, ở vài phòng máy của những trường vùng sâu còn chưa thay hết, trong các bộ sưu tập máy tính xưa, hoặc trong quán cà phê trưng đồ hoài cổ. Nếu nhà còn một chiếc nằm trong kho, khi bỏ đi nên mang tới nơi thu gom đồ điện tử cũ chứ không đập vỡ, vì bên trong ống hình có vật liệu cần xử lý riêng.

Muốn cho con cháu biết, bạn có thể cho trẻ xem một chiếc chuột bi và hỏi viên bi bên dưới để làm gì. Hoặc kể cho trẻ nghe về giờ tin học phải cởi dép, rồi hỏi trẻ bây giờ ở trường học tin học trong phòng như thế nào. Hai câu chuyện đặt cạnh nhau cho thấy máy tính đã đi một chặng dài chỉ trong một thế hệ.

Câu đố nhỏ về chiếc máy tính đời cũ

Vài câu đố cho người từng học tin học thời màn hình lồi, đáp án ngay sau:

  • Thân sâu như cái hộp, mặt kính phồng ra, bật lên kêu “bụp”. Là gì? Đáp án: màn hình lồi.
  • Con trỏ giật cục thì phải làm gì với con chuột? Đáp án: tháo viên bi ra lau và cạo sạch các trục lăn.
  • Phòng nào trong trường ngày xưa phải cởi dép mới được vào? Đáp án: phòng máy tính.
  • Tiếng rít rè rè kéo dài khi máy tính vừa quay số là đang làm gì? Đáp án: kết nối mạng qua đường điện thoại.
  • Tắt máy xong, người ta thường trùm gì lên máy? Đáp án: tấm khăn hoặc áo nhựa chống bụi.

Bạn còn nhớ trò có sẵn đầu tiên mình chơi trên máy tính là trò gì không? Với nhiều người đó là trò dò mìn: chẳng ai dạy luật, cứ bấm bừa cho đến khi một hôm tự hiểu những con số nghĩa là gì.

Câu hỏi thường gặp

Màn hình lồi là gì?

Màn hình lồi là màn hình máy tính hoặc tivi đời cũ dùng ống phóng tia điện tử, mặt kính cong phồng ra phía trước và thân rất sâu. Nó nặng, tốn điện và đã được thay bằng màn hình phẳng từ khoảng giữa những năm 2000.

Vì sao ngày xưa vào phòng máy tính phải cởi dép?

Nhà trường muốn giữ phòng máy sạch bụi, vì máy tính thời ấy đắt và dễ hỏng do bụi. Phòng máy thường có máy lạnh, lát gạch hoặc trải thảm, nên học sinh phải để giày dép ngoài cửa như vào một căn phòng đặc biệt.

Chuột bi khác chuột bây giờ thế nào?

Chuột bi có một viên bi cao su bên dưới, lăn trên mặt bàn và làm quay hai trục bên trong để máy biết hướng di chuyển. Bi và trục dễ bám bẩn nên phải lau thường xuyên, còn chuột bây giờ dùng ánh sáng nên không cần lau.

Màn hình lồi cũ còn dùng được không?

Nhiều màn hình lồi vẫn chạy nếu còn tốt và có cổng kết nối phù hợp với máy tính. Người chơi trò điện tử đời cũ vẫn tìm mua chúng vì hình hiển thị hợp với các trò thời ấy, nhưng để dùng hằng ngày thì không tiện.

Nên bỏ màn hình lồi cũ thế nào cho đúng?

Không nên tự đập vỡ hay vứt chung rác sinh hoạt, vì ống hình có lớp chân không và vật liệu cần xử lý riêng. Cách tốt nhất là mang tới điểm thu gom đồ điện tử cũ hoặc bán cho người thu mua có nơi xử lý.

Ngày xưa vào mạng internet bằng cách nào?

Cuối thập niên 1990, nhiều nơi vào mạng qua đường dây điện thoại bằng một thiết bị quay số. Máy phát ra tiếng rít, tiếng rè rè rồi mới kết nối, tốc độ chậm, và trong lúc dùng mạng thì điện thoại nhà không gọi được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138