Mừng tuổi ngày xưa là món quà nhỏ người lớn trao cho trẻ con vào dịp đầu năm, thường là vài tờ tiền mới phẳng phiu, có khi bỏ trong phong bao giấy đỏ, kèm lời chúc ăn ngoan chóng lớn, học giỏi. Ý nghĩa nằm ở lời chúc và màu đỏ may mắn hơn là số tiền: với trẻ con những năm 80, 90, tờ tiền mới tinh có mùi giấy mới mới là thứ quý.
Phía Bắc quen gọi là mừng tuổi, nhiều tỉnh phía Nam gọi là lì xì, nhưng cách làm khá giống nhau. Bài này kể lại chuyện đổi tiền mới, cách nhận mừng tuổi cho phải phép, chuyện nộp lại cho mẹ giữ hộ, những đồng lẻ được tiêu vào đâu, và tục này đã đổi khác ra sao.
Tiền mừng tuổi ngày xưa trông thế nào
Thứ đầu tiên trẻ con để ý là độ mới của tờ tiền. Người lớn thường đi đổi tiền mới trước Tết, nên tờ tiền mừng tuổi phẳng như vừa in, mép sắc, gập không có nếp, có mùi giấy mực đặc trưng. Nhiều đứa trẻ không nỡ gập, cứ kẹp vào giữa trang sách cho phẳng, thỉnh thoảng lôi ra ngắm.
Phong bao thời ấy đơn giản hơn bây giờ nhiều. Nhiều nhà dùng phong bao giấy đỏ nhỏ, không có hoạ tiết cầu kỳ, có khi chỉ là mẩu giấy đỏ gấp lại. Không ít người lớn mừng tuổi trao tay luôn tờ tiền, không có bao. Ở phía Nam, phong bao đỏ phổ biến hơn và thường được gọi luôn là bao lì xì.
Số tiền mỗi lần không lớn, thường chỉ đủ mua vài gói kẹo, một quả bóng bay hay vài lượt chơi ở hội chợ Tết. Nhưng gộp lại cả mấy ngày Tết, với một đứa trẻ, đó là khoản tiền to nhất trong năm, và việc đếm đi đếm lại xấp tiền là một thú vui riêng.
Nhận mừng tuổi sao cho phải phép: những điều trẻ con được dặn
Trước khi đi chúc Tết, trẻ con thường được bố mẹ dặn đi dặn lại một loạt lễ nghi. Thứ tự quen thuộc ở nhiều gia đình như sau:
- Đến nhà ai, khoanh tay chào to rõ từng người lớn, từ ông bà đến cô chú.
- Chúc Tết bằng câu đã học thuộc, như chúc ông bà sống lâu, chúc cô chú năm mới mạnh khoẻ.
- Khi người lớn đưa tiền, nhận bằng hai tay, cúi đầu cảm ơn.
- Không mở phong bao ngay trước mặt người cho, không hỏi bao nhiêu tiền.
- Cầm tiền về đưa bố mẹ xem, hoặc cất ngay vào túi áo có khuy cài.
- Nếu được dặn từ chối một lần cho lịch sự thì từ chối, đợi người lớn ấn vào tay lần hai mới nhận.
Bước cuối khác nhau giữa các nhà: có nhà dặn con từ chối khéo một lần, có nhà dặn nhận luôn cho người lớn vui. Đứa trẻ nào nhầm thứ tự thì bị bố mẹ nhìn, còn người lớn thì thường cười xoà. Những câu chúc học thuộc lòng ấy, nhiều người lớn bây giờ vẫn đọc trôi chảy.
Mùng Một nhà nội, mùng Hai nhà ngoại, mùng Ba nhà thầy: hành trình nhận mừng tuổi
Câu "mùng Một Tết cha, mùng Hai Tết mẹ, mùng Ba Tết thầy" là lịch đi chúc Tết quen thuộc ở nhiều gia đình phía Bắc, và với trẻ con, đó cũng là lịch nhận mừng tuổi. Sáng mùng Một thường ở nhà mình và sang nhà ông bà nội, nơi các cô chú tụ về đông đủ, cũng là nơi trẻ con nhận được nhiều phong bao nhất.
Mùng Hai đi nhà ngoại, có khi phải đi xa, ngồi sau xe đạp của bố, mặc nguyên bộ đồ mới, đến nơi thì tóc rối và má đỏ vì gió rét. Mùng Ba nhiều nhà đưa con tới chúc Tết thầy cô giáo cũ của bố mẹ hoặc thầy cô của chính đứa trẻ. Ở nhà thầy thì trẻ con thường rụt rè hơn, chúc xong ngồi im, ít ai mong được mừng tuổi.
Giữa những chặng ấy là vô số lần ghé ngang nhà hàng xóm, nhà bạn của bố mẹ, mỗi nơi một câu chúc, một ly nước, một đĩa mứt, và thường là một tờ tiền nhỏ. Trẻ con chóng mặt vì phải nhớ ai là ai, chào cho đúng vai vế. Đến tối mùng Ba, phần lớn đều mệt lả, nhưng túi áo thì đầy, và cái mệt ấy là cái mệt dễ chịu nhất trong năm. Ở nhiều tỉnh phía Nam, thứ tự thăm viếng linh hoạt hơn, không nhất thiết theo câu nói trên, nhưng chuyện đi một vòng họ hàng trong mấy ngày đầu năm thì giống nhau.
Tiền mừng tuổi đi đâu: nộp mẹ, bỏ ống và tiêu lẻ
Nộp lại cho mẹ giữ hộ. Đây là chuyện quen thuộc đến mức thành câu đùa của cả một thế hệ. Phần lớn tiền mừng tuổi được mẹ giữ hộ, rồi dùng để mua sách vở, may đồ đầu năm, hoặc mừng tuổi lại con nhà khác.
Giữ lại một phần nhỏ. Nhiều nhà cho con giữ vài tờ nhỏ để tiêu trong mấy ngày Tết. Đứa nào khôn thì giấu riêng một tờ trong cặp sách hay hộp bút.
Bỏ ống heo đất. Con lợn đất có khe trên lưng là nơi cất tiền quen thuộc. Muốn lấy tiền ra thì phải đập vỡ, nên trẻ con thường để tới cuối năm mới đập.
Tiêu vào quà Tết. Bóng bay, kẹo lạc, pháo giấy không nổ, xổ số đồ chơi ở hội chợ, vài lượt xe quay là những khoản tiêu thường gặp trong mấy ngày đầu năm.
Mừng tuổi lại em nhỏ. Có đứa lớn được bố mẹ dặn mừng tuổi lại em họ, và lần đầu tiên làm người cho tiền, đứa trẻ ấy thấy mình bỗng ra dáng anh chị.
Một mùng Ba và xấp tiền đếm đi đếm lại
Thử hình dung một cô bé mười tuổi ở một khu tập thể phía Bắc, chiều mùng Ba Tết vào khoảng giữa những năm 90. Ba ngày đi chúc Tết đã qua, cô ngồi trên giường, trải hết tiền mừng tuổi ra mặt chăn, xếp theo từng loại mệnh giá, đếm một lượt, rồi đếm lại lần nữa vì sợ sai.
Mẹ đi ngang, nhắc khéo rằng tiền này mẹ giữ để mua cặp mới sau Tết. Cô bé đã đoán trước điều đó. Cô rút riêng ra hai tờ nhỏ nhất, gập làm tư, nhét vào túi áo khoác, rồi mang chỗ còn lại đưa mẹ, mặt nghiêm túc như đang làm một việc rất lớn.
Chiều hôm ấy, hai tờ tiền nhỏ được đổi thành một quả bóng bay hình tròn và một gói ô mai. Quả bóng xẹp sau hai ngày, gói ô mai hết trong một buổi. Chiếc cặp mới thì theo cô suốt cả năm lớp năm. Nhiều năm sau, khi đã đi làm, lần đầu tự tay mừng tuổi cho con của bạn, cô mới hiểu vì sao mẹ lại muốn giữ hộ đến thế.
Mừng tuổi phía Bắc, lì xì phía Nam: những khác biệt nhỏ
Cùng một tục đầu năm, mỗi vùng có cách gọi và vài nét riêng. Bảng dưới đây so sánh những điểm hay được nhắc tới, mỗi gia đình lại có biến tấu khác:
| Điểm so sánh | Nhiều nơi phía Bắc | Nhiều tỉnh phía Nam |
|---|---|---|
| Cách gọi | Mừng tuổi | Lì xì |
| Phong bao | Có hoặc không, nhiều khi trao tay | Gần như luôn bỏ bao đỏ |
| Thời điểm | Sáng mùng Một và những ngày đi chúc Tết | Tương tự, có nhà lì xì từ đêm giao thừa |
| Người được nhận | Trẻ con, người già được con cháu mừng thọ | Trẻ con, người già; có nơi lì xì cả người làm |
| Lời chúc kèm theo | Ăn ngoan chóng lớn, học giỏi | Mau ăn chóng lớn, học giỏi, hay ăn chóng lớn |
Ở miền Trung cả hai cách gọi đều nghe thấy. Một nét chung ở cả ba miền là mừng tuổi cho người già: con cháu biếu ông bà một phong bao đầu năm kèm lời chúc sống lâu, và đây là phần ít được nhắc tới hơn chuyện trẻ con được tiền.
Mừng tuổi bây giờ đã khác ra sao
Tục mừng tuổi vẫn còn nguyên, nhưng nhiều chi tiết đã đổi. Phong bao bây giờ đủ màu, in hình con giáp, chữ nổi, có cả bao vải. Mệnh giá cũng lớn hơn theo thời giá, và có nhà lì xì bằng chuyển khoản, gửi qua điện thoại cho cháu ở xa. Việc đổi tiền mới vẫn là thói quen của nhiều người lớn trước Tết.
Trẻ con bây giờ cũng ít phải nộp lại tiền cho mẹ hơn, hoặc được mở tài khoản tiết kiệm riêng. Nhiều cha mẹ dùng dịp này dạy con cách chia tiền: một phần tiêu, một phần để dành, một phần làm việc tốt. Đây có lẽ là thay đổi tích cực, vì ngày xưa trẻ con hiếm khi được tự quyết món tiền của mình.
Điều còn giữ được gần như nguyên vẹn là phần lễ: khoanh tay chào, nói câu chúc, nhận bằng hai tay. Nếu bạn muốn con cháu cảm được tục mừng tuổi ngày xưa, có thể thử một năm lì xì bằng tờ tiền mới nhỏ, phong bao giấy đỏ trơn, và kể cho chúng nghe chuyện nộp tiền cho mẹ.
Bạn còn nhớ: vài câu đố quanh chuyện mừng tuổi
Vài câu hỏi vui để hỏi nhau trong buổi họp mặt đầu năm, đáp án nằm ngay sau dấu gạch:
- Phía Bắc gọi là mừng tuổi, nhiều tỉnh phía Nam gọi là gì? — Lì xì.
- Vì sao người lớn hay đi đổi tiền mới trước Tết? — Để món quà đầu năm trông tươm tất, mới mẻ như năm mới.
- Muốn lấy tiền trong con lợn đất ra thì phải làm gì? — Đập vỡ con lợn, nên trẻ con thường để tới cuối năm.
- Câu chúc quen thuộc nhất người lớn nói khi mừng tuổi trẻ con là gì? — Ăn ngoan chóng lớn, học hành chăm chỉ.
- Nhận mừng tuổi thì phải nhận bằng mấy tay? — Hai tay, kèm lời cảm ơn.
Câu hỏi về chuyện nộp tiền cho mẹ thì không cần đáp án: hầu như ai trong phòng cũng có một câu chuyện riêng để kể. Bạn có thể đố thêm trẻ con đoán xem ngày xưa một tờ tiền mừng tuổi mua được những gì, rồi để ông bà kể: vài gói kẹo, một quả bóng bay, một vé vào hội chợ. Cách so sánh ấy giúp trẻ hiểu giá trị của món quà nằm ở lời chúc nhiều hơn ở con số.
Câu hỏi thường gặp
Mừng tuổi và lì xì có khác nhau không?
Về bản chất là một. Mừng tuổi là cách gọi quen ở nhiều nơi phía Bắc, lì xì là cách gọi phổ biến ở nhiều tỉnh phía Nam. Cả hai đều là món quà nhỏ đầu năm kèm lời chúc.
Vì sao tiền mừng tuổi thường là tiền mới?
Tiền mới tượng trưng cho sự khởi đầu tươm tất của năm mới. Người lớn đi đổi tiền mới trước Tết để món quà trông trang trọng, và trẻ con cũng thích tờ tiền phẳng phiu hơn.
Ngày xưa trẻ con có được giữ tiền mừng tuổi không?
Phần lớn tiền được bố mẹ giữ hộ để mua sách vở, đồ dùng đầu năm hoặc mừng tuổi lại con nhà khác. Trẻ thường chỉ được giữ một phần nhỏ để tiêu trong mấy ngày Tết.
Có nên từ chối khi được mừng tuổi không?
Ở nhiều nhà, trẻ được dặn từ chối khéo một lần cho lịch sự rồi mới nhận. Ở nhà khác, nhận ngay kèm lời cảm ơn là đủ. Quan trọng là nhận bằng hai tay và nói lời cảm ơn.
Con cháu mừng tuổi ông bà có phải là tục cũ không?
Có. Bên cạnh chuyện người lớn mừng tuổi trẻ con, con cháu biếu ông bà một phong bao đầu năm kèm lời chúc sống lâu, mạnh khoẻ là nét quen thuộc ở cả ba miền.
Làm sao để trẻ con bây giờ hiểu tục mừng tuổi ngày xưa?
Bạn có thể dùng phong bao giấy đỏ trơn, tờ tiền mới nhỏ, dạy con khoanh tay chúc Tết và nhận bằng hai tay, rồi kể chuyện nộp tiền cho mẹ để con hiểu vì sao người lớn nhớ tục này.