ThanQuen.comThân Quen
Đồ vật trong nhà ngày xưa

Phích nước ngày xưa: vỏ sắt sơn hoa, ruột thuỷ tinh và tiếng nút bật

Phích nước, miền Nam gọi bình thủy, có vỏ sắt sơn hoa và ruột thuỷ tinh tráng bạc giữ nóng cả ngày. Tả cách đổ phích, chuyện vỡ ruột, thay ruột và vì sao phích vẫn còn.

A Vietnamese mother seen from the side pours steaming water from a dented aluminium kettle into a tall painted thermos flask on a low wooden table, kitchen doorway, morning backlight

Phích nước, ở phía Nam thường gọi là bình thủy, là chiếc bình giữ nóng gồm một ruột thuỷ tinh hai lớp tráng bạc, giữa hai lớp được rút gần hết không khí, đặt trong vỏ sắt hoặc vỏ nhựa có quai xách và nút đậy. Nước sôi đổ vào buổi sáng vẫn còn đủ nóng để pha chè buổi chiều, nên chiếc phích có mặt trong gần như mọi gia đình Việt những năm 80, 90.

Ngày ấy, đun nước bằng bếp rơm, bếp than hay bếp dầu đều tốn công tốn củi, nên giữ được nước sôi là giữ được rất nhiều việc. Bài viết tả lại chiếc phích từ lớp vỏ sơn hoa tới tiếng nút bật, cách người lớn đổ phích cho khỏi vỡ, chuyện mang vỏ ra chợ thay ruột, và vì sao đến giờ phích vẫn chưa hẳn biến mất.

Vỏ sơn hoa, ruột tráng bạc: chiếc phích trông thế nào

Chiếc phích phổ biến nhất cao khoảng ba gang tay, thân trụ tròn, đáy hơi loe. Vỏ ngoài là tôn mỏng sơn men, thường màu đỏ, xanh, vàng kem, in hoa mẫu đơn, cành đào, chim sẻ hay những hoạ tiết hình học. Lâu ngày lớp sơn tróc ở chỗ tay hay cầm, lộ ra lớp sắt xám, mép đáy gỉ nâu vì đặt lên nền ẩm. Có loại vỏ nhựa nhẹ hơn, sau này cũng có loại vỏ nhôm bóng.

Phía trên là vai phích bằng nhựa hoặc kim loại, có quai xách cong. Miệng phích đậy một chiếc nút, ngày xưa phổ biến là nút bấc nhẹ xốp hoặc nút gỗ, sau này là nút nhựa. Ngoài nút là chiếc nắp úp, có loại nắp lật xuống dùng làm cốc uống tạm. Tháo đáy vỏ ra sẽ thấy ruột phích: một chiếc bình thuỷ tinh hai lớp, mặt trong tráng bạc sáng như gương, soi vào thấy mặt mình méo đi.

Âm thanh của phích rất riêng. Rót nước sôi vào nghe ọc ọc, hơi nước bốc lên cổ phích. Ấn nút xuống nghe một tiếng kít khẽ, rút nút ra nghe póc. Khi ruột đã yếu, đậy nút lại thỉnh thoảng nút tự bật lên vì hơi nóng đẩy. Còn khi ruột vỡ, đó là một tiếng xoảng nghẹn trong lớp vỏ, rồi tiếng rào rào của mảnh thuỷ tinh mỏng rơi xuống đáy, ai nghe một lần là nhớ suốt đời.

Đổ phích sao cho khỏi vỡ: cách người lớn hay làm

Ruột phích mỏng và rất sợ đổi nhiệt đột ngột, nên đổ nước sôi vào phích có cả một thói quen cẩn thận mà nhiều nhà truyền cho con cái:

  1. Đun nước trong ấm nhôm cho sôi già, nghe tiếng nắp ấm lạch cạch là được.
  2. Nếu phích đang nguội, rót trước một ít nước nóng vừa vào phích, lắc nhẹ cho ruột ấm lên rồi đổ đi. Bước này giúp ruột không bị sốc khi gặp nước sôi.
  3. Đặt phích trên mặt phẳng chắc, không cầm phích trên tay khi rót. Rót nước sôi từ từ, không dội mạnh thẳng xuống đáy.
  4. Rót tới khoảng cổ phích, chừa một khoảng trống nhỏ dưới nút, không đổ tràn tới miệng.
  5. Lau khô miệng phích, ấn nút vừa khít, không đập mạnh. Đậy nắp ngoài.
  6. Đặt phích vào góc cố định, xa mép bàn, xa chỗ trẻ con chạy nhảy.

Nhiều nhà còn có lệ không rót nước lạnh vào phích đang nóng và không để phích trống ngoài nắng gắt. Phích tốt, đổ đầy lúc sáu giờ sáng thì tới trưa vẫn đủ nóng để pha chè, tới chiều còn ấm để pha sữa cho em bé. Phích kém thì buổi trưa đã nguội, người lớn chỉ cần sờ vai phích là biết ruột đã có vấn đề.

Một chiếc phích, bao nhiêu việc trong nhà

Pha chè buổi sáng. Ở nhiều nhà phía Bắc, việc đầu tiên mỗi sáng là đổ phích rồi pha ấm chè. Phích đặt cạnh khay chén trên bàn nước, khách tới chơi là có nước ngay.

Pha sữa, pha bột cho em bé. Nhà có con nhỏ cần nước nóng cả đêm. Chiếc phích đặt cạnh giường, mẹ dậy lúc nửa đêm chỉ cần rót, không phải nhóm bếp.

Nước tắm mùa đông. Trẻ con mùa đông được pha nước tắm bằng nước phích hoà với nước lạnh. Nhà nhiều con thì có hôm phải dùng hai ba phích liền.

Chườm, ngâm chân. Người già đau lưng, lạnh chân hay pha chậu nước ấm từ phích để ngâm trước khi đi ngủ, nhất là những tối gió mùa.

Mang ra đồng, mang đi viện. Phích theo người lớn ra ruộng mùa gặt, theo người nhà đi chăm người ốm ở bệnh viện. Nhiều người nhớ hình ảnh chiếc phích được buộc dây vào gióng xe đạp, lắc lư trên đường.

Ủ cơm, ủ cháo cho người ốm. Có nhà rót cháo loãng vào phích để mang vào viện, hoặc giữ nước cháo nóng cho người ốm uống dần trong ngày. Sau đó ruột phích phải tráng thật kỹ bằng nước sôi, nếu không lần sau pha chè sẽ còn mùi gạo.

Làm quà biếu. Một đôi phích mới vỏ sơn hoa từng là món quà mừng nhà mới hay quà cưới khá phổ biến ở nhiều nơi, vừa dùng được ngay vừa đẹp mắt.

Chuyện vỡ ruột phích và hàng thay ruột ngoài chợ

Chuyện thường xảy ra vào một buổi tối: đứa con trai mười tuổi chạy vội vào nhà, vấp phải chân bàn. Chiếc phích đứng sát mép bàn đổ nghiêng xuống nền gạch. Không có tiếng vỡ lớn, chỉ một tiếng xoảng nghẹn rồi tiếng rào rào khe khẽ. Nước sôi rỉ ra qua đáy vỏ, cả nhà đứng im. Mẹ không mắng, chỉ thở dài, bảo con đứng xa ra, rồi cẩn thận xách vỏ phích ra sân dốc ngược cho mảnh vụn rơi hết vào chiếc mẹt cũ.

Ngày hôm sau, mẹ mang chiếc vỏ phích ra chợ. Ở góc chợ có hàng bán ruột phích rời, xếp thành hàng dài những chiếc bình thuỷ tinh bạc sáng, đủ cỡ. Người bán so cỡ ruột với vỏ, tháo đáy, lắp ruột mới, đệm thêm một vòng cao su hay vòng bìa cho khít, vặn đáy lại, rót thử nước nóng cho khách xem. Mua ruột mới rẻ hơn hẳn mua cả phích, nên chiếc vỏ cũ có thể sống qua ba bốn đời ruột.

Câu chuyện giả định ấy rất gần với ký ức của nhiều gia đình. Phích vỡ là chuyện thường, và nó dạy trẻ con thời đó một bài học về sự cẩn thận mà không cần ai giảng giải. Nhiều người đến giờ vẫn có thói quen kéo phích vào giữa bàn mỗi khi đi ngang qua.

Phích ở mỗi miền: tên gọi và thói quen

Chiếc phích giống nhau, nhưng cách gọi và cách dùng có khác. Bảng sau ghi lại những khác biệt thường gặp, không phải nhà nào cũng đúng như vậy:

NơiTên gọi quenThói quen hay gặp
Nhiều vùng phía BắcPhích, phích nướcPhích gắn với ấm chè xanh và mùa đông lạnh, nhà nào cũng có ít nhất một đôi
Miền TrungPhích hoặc bình thủy, tuỳ nơiDùng pha chè, pha nước gừng, ngâm chân những ngày mưa dầm
Phía NamBình thủyDùng pha trà, pha cà phê, pha sữa; trời nóng nên ít dùng cho nước tắm
Khu tập thể ở thành phốPhíchNhiều nhà chung bếp, mỗi nhà một phích riêng có đánh dấu bằng sơn hoặc dây buộc

Chi tiết về khu tập thể rất đáng nhớ: khi nhiều hộ dùng chung một khu bếp, phích nhà nào cũng giống nhà nào, nên người ta buộc một mẩu dây màu vào quai, dán băng dính hay chấm sơn lên vỏ để khỏi cầm nhầm. Trẻ con được sai đi lấy phích thì phải nhớ đúng dấu của nhà mình.

Dù gọi là phích hay bình thủy, đó vẫn là món đồ được đặt ở chỗ dễ lấy nhất trong nhà và được nhắc đến hằng ngày trong câu “phích còn nước không”.

Phích nước bây giờ: vì sao vắng dần mà chưa mất hẳn

Từ khi ấm đun siêu tốc phổ biến, muốn có nước sôi chỉ cần vài phút, nên nhiều nhà không còn cần trữ nước nóng cả ngày. Bình giữ nhiệt bằng thép không gỉ cũng thay chỗ phích thuỷ tinh vì không sợ vỡ, mang đi tiện hơn. Ở thành phố, chiếc phích vỏ sắt sơn hoa dần lui vào góc bếp, rồi lên nóc tủ.

Nhưng khác với nhiều đồ vật cùng thời, phích nước chưa bao giờ biến mất hẳn. Ở nhiều vùng quê, nhà có người già, trạm y tế, cơ quan, trường học, phích vẫn được dùng hằng ngày vì rẻ, giữ nóng tốt và không cần cắm điện. Ruột phích rời vẫn còn bán ở chợ. Những chiếc vỏ sắt sơn hoa kiểu cũ thì được tìm mua lại để bày trong quán cà phê, nhà hàng hay góc bếp trang trí theo lối xưa.

Nếu nhà còn chiếc phích cũ, bạn kiểm tra bằng cách đổ nước nóng rồi sờ vai phích sau mười lăm phút: vai ấm là ruột đã hở, nên thay. Vỏ gỉ có thể chà nhẹ, sơn lại phần đáy. Đặt chiếc phích ấy cạnh bộ ấm chén trên bàn nước, nhiều khi chính ông bà sẽ là người đầu tiên mỉm cười.

Bạn còn nhớ: câu đố về chiếc phích

Vài câu đố quen thuộc cho cả nhà, đáp án đặt ngay sau:

  • “Mình tròn áo hoa, bụng chứa nước sôi, ôm cả ngày không nguội, đội mũ chẳng bao giờ cởi.” Đáp án: chiếc phích.
  • “Trong bạc ngoài hoa, đánh rơi một cái là hoá ra sỏi vụn.” Đáp án: ruột phích thuỷ tinh.
  • Vì sao người lớn tráng phích bằng nước ấm trước khi đổ nước sôi? Đáp án: để ruột thuỷ tinh ấm dần, không bị nứt vì đổi nhiệt đột ngột.
  • Phích hỏng ruột thì ngày xưa mang đi đâu? Đáp án: mang vỏ ra hàng bán ruột phích ở chợ để lắp ruột mới.
  • Sờ vai phích thấy nóng ran nghĩa là gì? Đáp án: ruột đã hở lớp chân không, phích không còn giữ nóng tốt.

Những câu đố này dễ nhưng có thể mở ra cả một buổi kể chuyện. Hỏi thử ông bà xem nhà mình đã thay bao nhiêu chiếc ruột phích, câu trả lời thường đi kèm tên của đứa cháu nào đã làm vỡ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao phích giữ được nước nóng lâu?

Ruột phích có hai lớp thuỷ tinh, khoảng giữa được rút gần hết không khí nên nhiệt khó truyền ra ngoài, mặt trong lại tráng bạc để hắt nhiệt ngược vào. Nút đậy kín giữ hơi nóng không thoát qua miệng phích.

Phích và bình thủy có khác nhau không?

Về cấu tạo thì gần như giống nhau. Phích là cách gọi quen ở phía Bắc, bình thủy là cách gọi quen ở phía Nam, miền Trung thì tuỳ nơi dùng một trong hai tên. Cả hai đều chỉ chiếc bình giữ nóng có ruột thuỷ tinh.

Làm sao biết ruột phích đã hỏng?

Đổ nước sôi vào, đậy nút, chờ chừng mười lăm phút rồi sờ vai và thân phích. Nếu bên ngoài nóng lên rõ rệt, nước nhanh nguội, ruột đã mất lớp chân không. Nếu nghe tiếng lạo xạo khi lắc nhẹ, ruột đã nứt vỡ bên trong.

Ruột phích vỡ thì dọn thế nào cho an toàn?

Để nước nguội bớt, đeo găng tay, xách vỏ ra chỗ thoáng, tháo đáy và dốc ngược cho mảnh vụn rơi vào túi dày hoặc hộp cứng. Mảnh thuỷ tinh rất mỏng và sắc, nên gói kỹ, ghi chú để người thu gom biết.

Bây giờ còn mua được ruột phích rời không?

Ở nhiều chợ và cửa hàng đồ gia dụng vẫn còn bán ruột phích rời theo cỡ. Nên mang theo vỏ phích để người bán so cỡ và lắp thử, vì ruột lệch cỡ sẽ lỏng hoặc không vặn được đáy.

Có nên dùng phích thuỷ tinh khi nhà có trẻ nhỏ?

Có thể dùng nhưng cần đặt phích ở chỗ cao, giữa bàn, xa tầm tay trẻ, vì phích đổ vừa có nước sôi vừa có mảnh thuỷ tinh. Nhiều gia đình có trẻ nhỏ chọn bình giữ nhiệt bằng thép không gỉ cho an toàn hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138