ThanQuen.comThân Quen
Quà vặt tuổi thơ

Quà theo mùa ngày xưa: ngô nướng mùa đông, cốm mùa thu và những món chờ cả năm

Quà theo mùa ngày xưa là lịch ăn của trẻ con: mía mùa xuân, nước mía mùa hè, cốm mùa thu, ngô khoai nướng mùa đông ở phía Bắc; trái cây theo mùa mưa nắng ở phía Nam.

A father and small son crouch beside a tiny roadside charcoal brazier roasting corn cobs on a cold misty evening, glowing embers, viewed from behind

Quà theo mùa ngày xưa là những món chỉ có vào một thời điểm trong năm, khiến trẻ con thập niên 80, 90 đếm mùa bằng miệng: ở phía Bắc là mía róc khúc dịp xuân, nước mía và quả sấu mùa hè, cốm non mùa thu, ngô nướng, khoai lang nướng mùa đông; ở phía Nam, nơi chỉ có mùa mưa và mùa khô, là trái cây chín theo từng mùa cùng bắp luộc, khoai luộc.

Khác với bây giờ khi siêu thị có gần như mọi thứ quanh năm, ngày trước muốn ăn món gì thì phải chờ đúng mùa của nó, và chính sự chờ đợi làm cho món quà đáng nhớ. Bài này đi qua lịch quà bốn mùa, tả kỹ vài món tiêu biểu, nói về khác biệt giữa hai miền, rồi gợi ý cách dựng lại một năm quà theo mùa cho con cháu.

Lịch quà bốn mùa của trẻ con phía Bắc

Mỗi người lớn lên ở phía Bắc có một lịch quà riêng tuỳ làng, tuỳ phố, nhưng nhiều món lặp lại trong ký ức của rất nhiều người. Bảng sau là bản lịch gộp lại, để bạn so với trí nhớ của mình:

MùaQuà quen thuộcThường ăn ở đâu, lúc nào
XuânMía tím róc khúc, bánh kẹo còn lại sau Tết, ngô rangỞ hội làng, chợ phiên đầu năm, sân đình
HèNước mía, sấu xanh, vải, nhãn, chè đỗ đen, ngô luộc đầu mùaĐầu ngõ buổi chiều, cổng trường trước khi nghỉ hè
ThuCốm non gói lá sen, hồng chín, bưởi, ổi, bánh nướng bánh dẻo dịp rằm tháng támHàng gánh sáng sớm, chợ, mâm cỗ Trung thu
ĐôngNgô nướng, khoai lang nướng, sắn luộc, hạt dẻ rang, bánh khúcBếp than ven đường buổi tối, quanh bếp nhà

Có những món nằm giữa hai mùa: ngô luộc có từ cuối xuân tới hè, khoai lang có quanh năm nhưng chỉ thành quà khi trời lạnh. Lịch quà cũng thay đổi theo từng năm được mùa hay mất mùa: năm nào lụt lội, ngô khoai đắt hơn, quà ít đi. Cái lịch ấy không ai viết ra, nhưng trẻ con thuộc lòng, vì nó gắn liền với thời tiết, với nghỉ hè, khai giảng, Tết và những buổi tối mùa đông.

Mùa đông: ngô nướng, khoai nướng bên bếp than ven đường

Ở nhiều thành phố và thị trấn phía Bắc, khi gió mùa đông bắc về, những bếp than nhỏ xuất hiện ven đường từ chập tối. Người bán ngồi trên ghế thấp, trước mặt là một cái bếp lò than tổ ong hay bếp củi, trên bếp gác một tấm vỉ sắt, mấy bắp ngô và củ khoai lang nằm xếp hàng. Ánh than đỏ hồng hắt lên mặt người bán, khói bay lẫn vào sương lạnh.

Mùi ngô nướng là thứ đánh thức cả con phố. Bắp ngô nếp được bóc gần hết vỏ, chỉ giữ lại vài lớp lá trong làm tay cầm, nướng xoay đều tới khi hạt ngô vàng sậm, có chỗ cháy xém nâu đen, nổ lách tách. Cắn vào hạt ngô dẻo, ngọt, nóng hổi, thơm khói. Khoai lang nướng thì vùi trong tro hoặc gác trên vỉ, vỏ cháy đen, bóc ra ruột vàng hay ruột tím bốc khói, ngọt lịm, dính tay.

Trẻ con ăn ngô nướng thường xoa hai tay vào bắp ngô cho ấm trước khi ăn. Có đứa cầm củ khoai nướng nhét vào túi áo khoác để sưởi tay suốt đường về. Ngồi xổm quanh bếp than của người bán, chìa hai bàn tay ra hơ, là một trong những hình ảnh mùa đông mà nhiều người lớn lên ở phía Bắc nhớ rõ nhất.

Ở quê, ngô khoai không phải mua mà lấy ngay trong bồ. Buổi tối nấu cơm xong, trẻ con vùi mấy củ khoai vào tro bếp còn đỏ, sáng ra bới lên ăn, đó là bữa quà sáng trước khi đi học.

Mùa thu: gói cốm non và những thứ thơm mùi lá

Cốm là món của đầu thu. Khi lúa nếp vừa ngậm sữa, người làm cốm gặt về, rang, giã, sàng nhiều lượt thành những hạt dẹt màu xanh non. Ở nhiều nơi phía Bắc, đó là món báo hiệu mùa thu đã đến.

Cốm được gói trong lá sen, buộc bằng lạt. Người bán gánh cốm đi từ sáng sớm, bày cốm trong thúng lót lá. Khách mua bao nhiêu, người bán gói bấy nhiêu trong lá sen, có thêm lớp lá ráy bên trong cho cốm giữ ẩm.

Ăn cốm phải ăn chậm. Người lớn dặn trẻ con nhón từng nhúm nhỏ, nhai chậm để thấy vị ngọt thanh và mùi thơm của lúa non. Ăn vội thì chỉ thấy dẻo dẻo, không thấy gì.

Cốm còn đi kèm chuối và hồng. Nhiều nhà ăn cốm với chuối tiêu chín trứng cuốc, hoặc với hồng chín đỏ. Chuối và cốm ăn cùng nhau thành một vị quen của mùa thu.

Mùa thu cũng là mùa bưởi, ổi, hồng. Cuối thu, mâm cỗ Trung thu có bưởi, hồng, ổi, bánh nướng, bánh dẻo. Trẻ con được chia phần sau khi phá cỗ, có đứa dành vỏ bưởi làm đồ chơi.

Mùa xuân và mùa hè: mía róc khúc, nước mía và chè đỗ đen

Mùa xuân ở nhiều làng quê phía Bắc gắn với mía. Những cây mía tím dài được bày ở hội làng, chợ phiên đầu năm. Người bán dùng con dao to róc vỏ mía nhanh thoăn thoắt, chặt thành từng khúc ngắn cỡ gang tay, có khi chẻ dọc làm tư. Trẻ con cầm khúc mía, cắn, nhai, nuốt nước, nhả bã, môi và cằm dính ngọt. Có hội làng còn có trò chém mía, ai chém trúng thì được khúc mía ấy.

Sang hè, mía chuyển thành nước mía. Ở nhiều phố, những xe nước mía có chiếc máy ép bằng hai trục quay, cây mía đưa vào kêu rào rạo, nước chảy ra màu xanh nhạt, thêm vài lát quất và đá. Ở quê, nhiều nơi trẻ con chỉ có nước mía khi lên phố hoặc khi có hội.

Mùa hè cũng là mùa chè đỗ đen nấu loãng ăn với đá, mùa vải, mùa nhãn. Quả vải chín đỏ vào khoảng đầu hè, nhãn chín muộn hơn. Trẻ con ở những vùng trồng vải nhãn được ăn thoả thích, trẻ con ở phố thì chờ người nhà ở quê gửi lên một chùm.

Ở phía Nam, mùa nắng là mùa nước mía, đá bào, trái cây chín rộ; mùa mưa có bắp luộc, khoai luộc, chè nóng. Mỗi vùng ở phía Nam lại có mùa trái cây riêng: mùa xoài, mùa chôm chôm, mùa măng cụt, mùa sầu riêng. Trẻ con ở miệt vườn đếm mùa bằng cây trong vườn nhà, không phải bằng thời tiết lạnh nóng.

Một năm quà của cô bé ở thị trấn ven sông

Thử hình dung một cô bé lớn lên ở một thị trấn ven sông phía Bắc, cuối thập niên 1980. Năm của cô bắt đầu bằng khúc mía tím mua ở hội làng ngày mồng bốn Tết, ăn xong còn dành một khúc mang về cho em. Đầu hè, cô cùng bạn nhặt sấu rụng ở sân trường, đem về nhờ mẹ dầm đường. Mùa hè có nước mía ở bến xe, chỉ được uống khi theo bố lên phố.

Tháng tám, bà ngoại từ quê ra mang theo một gói cốm lá sen, cả nhà ngồi ăn với chuối. Rằm tháng tám, cô được chia một miếng bánh nướng nhỏ và nửa quả bưởi. Mùa đông, tối nào đi học thêm về cũng đi qua bếp ngô nướng ở đầu chợ, cô dành dụm tiền cả tuần để thứ bảy được một bắp.

Cả năm, những món quà ấy không nhiều và không đắt. Nhưng mỗi món đến đúng lúc của nó, nên cô bé thuộc năm tháng qua những món quà trước cả khi thuộc lịch. Nhiều người lớn bây giờ khi được hỏi về tuổi thơ cũng kể theo cách ấy: mùa nào có món gì, ăn với ai, ở đâu.

Dựng lại một năm quà theo mùa cho con cháu

Nếu bạn muốn con cháu hiểu vì sao người lớn hay nói "mùa nào thức ấy", có thể thử một trò nhỏ kéo dài cả năm. Các bước rất đơn giản:

  1. Ngồi cùng con lập một bảng bốn mùa trên tờ giấy trắng, mỗi mùa ghi vài món quà của tuổi thơ bạn, kèm một câu chuyện ngắn.
  2. Mỗi mùa, chọn một hai món dễ tìm để cùng ăn: mía hoặc ổi mùa xuân, nước mía mùa hè, cốm mùa thu, ngô khoai nướng mùa đông. Ở phía Nam, chọn theo mùa trái cây của vùng mình.
  3. Đi mua ở chợ thay vì siêu thị, để con thấy người bán, nghe tiếng rao, nhìn món quà được gói bằng lá, bằng giấy.
  4. Để con tự ghi lại cảm nhận vào bảng: ngon hay không, giống hay khác món quà con hay ăn.
  5. Cuối năm, cùng xem lại bảng và hỏi con món nào con muốn chờ năm sau.

Trò này không cần tốn kém, và điều con nhớ lâu nhất thường không phải vị món ăn mà là cảm giác chờ đến mùa. Đó cũng chính là điều mà quà theo mùa ngày xưa để lại cho cha mẹ.

Bạn còn nhớ: đố vui về quà theo mùa

Vài câu đố để cả nhà thử xem ai nhớ lịch quà tốt nhất:

  • "Áo xanh gói lá sen, hạt dẹt thơm mùi lúa, gió heo may mới về" là món gì? — Cốm non.
  • Món quà nào trẻ con hay nhét vào túi áo để sưởi tay mùa đông? — Củ khoai lang nướng.
  • Ở hội làng đầu xuân, khúc mía thường được róc bằng gì? — Bằng một con dao to, róc nhanh tay rồi chặt khúc.
  • Trẻ con ở miệt vườn phía Nam đếm mùa bằng gì? — Bằng mùa chín của các loại trái cây trong vườn.
  • Cốm thường được ăn kèm với quả gì? — Chuối chín hoặc hồng chín.

Ai trả lời đúng nhiều nhất được quyền chọn món quà theo mùa tiếp theo cho cả nhà cùng ăn. Nếu nhà có người lớn lên ở hai miền khác nhau, mời mỗi người tự đặt thêm một câu đố về quà theo mùa của quê mình. Người phía Bắc có thể đố về hạt dẻ rang hay bánh khúc, người phía Nam có thể đố về mùa chôm chôm hay bắp luộc mùa mưa, và cả nhà sẽ thấy cùng một năm mà mỗi vùng ăn một kiểu.

Câu hỏi thường gặp

Quà theo mùa ngày xưa gồm những món gì?

Ở phía Bắc, quà theo mùa gồm mía róc khúc mùa xuân, nước mía, sấu, vải, nhãn mùa hè, cốm non, hồng, bưởi mùa thu, ngô nướng, khoai lang nướng, hạt dẻ rang mùa đông. Ở phía Nam chủ yếu là trái cây chín theo mùa cùng bắp luộc, khoai luộc.

Vì sao cốm gắn với mùa thu?

Cốm được làm từ lúa nếp non vừa ngậm sữa, mà vụ lúa ấy ở nhiều nơi phía Bắc rơi vào đầu thu. Vì vậy cốm chỉ ngon nhất vào thời điểm này, và gói cốm lá sen trở thành dấu hiệu quen của mùa thu.

Ngô nướng ngày xưa khác bây giờ thế nào?

Ngày xưa ngô nướng chủ yếu là ngô nếp nướng trên bếp than, bán ven đường vào tối mùa đông. Bây giờ ngoài ngô nướng mộc còn có nhiều cách nướng phết mỡ hành, bơ, và bán quanh năm ở nhiều nơi.

Phía Nam có quà theo mùa không?

Có, nhưng khác phía Bắc. Phía Nam chỉ có mùa mưa và mùa khô nên quà theo mùa chủ yếu là trái cây chín theo từng mùa của từng vùng, cùng các món như nước mía, đá bào mùa nắng và bắp luộc, chè nóng mùa mưa.

Làm sao giúp trẻ hiểu câu mùa nào thức ấy?

Bạn có thể cùng con lập bảng quà bốn mùa, mỗi mùa ăn thử một hai món đúng mùa mua ở chợ, ghi lại cảm nhận và cuối năm xem lại. Trẻ sẽ tự thấy sự khác nhau giữa món đúng mùa và món có quanh năm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138