Quà vặt cổng trường thập niên 90 là những hàng quà nhỏ bày trên mẹt, trên ghế, trên xe đạp trước cổng các trường tiểu học, trung học: kẹo lạc, kẹo vừng, kẹo dừa, bánh rán, nước mía, ô mai, ở nhiều tỉnh phía Nam có thêm bò bía ngọt, cóc ổi, bánh tráng, tất cả bán bằng tiền lẻ cho học trò.
Với trẻ con, cổng trường là cả một thế giới riêng, có luật riêng: ai bán gì, mấy giờ có hàng, bao nhiêu tiền thì mua được gì, ai cho ghi nợ. Bài này không tả lại từng món một mà nhìn hàng quà cổng trường như một nơi chốn: cảnh tan học, bảng các món thường gặp, cách học trò tiêu tiền lẻ, quyển sổ nợ của cô bán hàng, chuyện bị cấm ăn quà, và cổng trường ngày nay đã khác thế nào.
Mười phút trước giờ tan học ở cổng trường
Hàng quà cổng trường không có mặt cả ngày. Phần lớn người bán đến trước giờ tan học chừng mười lăm phút, kịp bày mẹt kẹo, xếp ghế, dựng chiếc xe đạp chở thùng hàng. Có người đến từ sáng để bán cho học sinh đi sớm, có người chỉ đến buổi chiều. Mỗi người có một chỗ quen, cạnh cột điện, dưới gốc bàng, sát bức tường rào, và không ai giành chỗ của ai.
Khi tiếng trống tan học vang lên, cổng trường mở, học trò ùa ra như ong vỡ tổ. Đứa nào có tiền thì lao thẳng tới hàng quà quen, đứa nào chưa có thì đứng nhìn hoặc chờ bạn. Người lớn đến đón con đứng lẫn trong đám đông, gọi tên con, nhưng tiếng gọi bị nhấn chìm trong tiếng trẻ con mặc cả, tranh nhau.
Khoảng mười phút ấy là thời gian đông khách nhất. Người bán phải vừa đưa hàng, vừa nhận tiền, vừa nhớ ai đã trả, ai chưa. Sau đó, khi đám học trò đã về hết, hàng quà dọn đi gần như ngay lập tức, cổng trường trở lại vắng lặng, chỉ còn mấy mẩu giấy gói kẹo và que tre trên vỉa hè.
Cảnh ấy lặp lại mỗi ngày, ở gần như mọi ngôi trường, từ phố tới quê, chỉ khác món quà và giọng nói của người bán.
Những món hay gặp ở cổng trường
Danh sách các món dưới đây là những món không cần bếp lửa lớn, dễ chia nhỏ, hợp với túi tiền học trò. Phần nhiều món có mặt ở cả hai miền, một số gắn với vùng nhất định:
| Món | Tả ngắn | Hay gặp ở |
|---|---|---|
| Kẹo lạc, kẹo vừng thanh | Lạc rang hoặc vừng trộn mạch nha, cán dẹt, cắt thanh, gói giấy bóng | Cả hai miền |
| Kẹo dừa | Viên kẹo dẻo từ cơm dừa và đường, gói giấy mỏng | Nhiều tỉnh phía Nam, dần có khắp nơi |
| Bò bía ngọt | Bánh tráng mỏng cuộn kẹo mạch nha trắng, dừa nạo, mè rang | Nhiều tỉnh phía Nam |
| Bánh rán nhỏ | Bột nếp rán vàng, nhân đậu xanh hoặc lăn đường | Nhiều nơi phía Bắc |
| Nước mía, nước đường pha màu | Đựng cốc hay túi ni lông có ống hút | Cả hai miền, mùa nóng |
| Ô mai, me, cóc ổi | Quà chua gói giấy hoặc cắm que | Ô mai phía Bắc, me cóc ổi phía Nam |
| Kẹo bột và kẹo viên nhiều màu | Kẹo rẻ, viên nhỏ, nhiều màu | Nhiều nơi, tên gọi khác nhau |
Một số món như kẹo kéo, kem que, tào phớ cũng có mặt ở cổng trường nhưng thường là hàng rong đi ngang qua, không ngồi cố định. Những món ngồi cố định là những món bán được cả buổi mà không hỏng, không chảy, chịu được nắng.
Học trò tiêu tiền lẻ như thế nào
Tiền ăn quà đến từ nhiều nguồn. Có đứa được bố mẹ cho mỗi sáng một khoản nhỏ, có đứa chỉ có tiền thừa khi đi mua hộ đồ, có đứa dành tiền mừng tuổi cất trong ống tre. Tiền ăn quà là tiền lẻ, đếm từng tờ.
Mua theo nhóm để được nhiều hơn. Một đứa không đủ tiền mua gói to thì cả nhóm góp lại, mua một gói rồi chia. Gói kẹo chia đều, ai góp nhiều hơn được chọn trước.
Tính toán kỹ trước khi mua. Trẻ con đứng trước mẹt kẹo một lúc lâu, cân nhắc giữa một viên kẹo dừa với hai thanh kẹo lạc nhỏ, giữa một cốc nước mía với một gói ô mai. Đó có lẽ là những bài toán đầu tiên của nhiều người.
Dành một phần cho em ở nhà. Nhiều đứa có em nhỏ thường mua thêm một viên kẹo bỏ túi mang về. Có đứa ăn mất trên đường, về nhà phải nói dối là hôm nay không mua gì.
Đổi chác giữa bạn bè. Ai có kẹo dừa đổi lấy ô mai, ai có bánh rán đổi lấy kẹo lạc. Hàng quà cổng trường vì thế còn kéo dài vào cả trong lớp, trong giờ ra chơi hôm sau. Tỷ giá đổi chác do chính trẻ con tự đặt, thay đổi theo ngày, theo món nào đang được cả lớp ưa chuộng.
Quyển sổ nợ của cô bán hàng
Ở nhiều cổng trường, cô bán hàng quen có một quyển sổ nhỏ nhét trong túi áo hoặc dưới mẹt kẹo. Học trò nào hôm đó quên tiền thì được ghi nợ: tên, lớp, món đã mua. Hôm sau trả, cô gạch đi. Quyển sổ ấy không có hợp đồng, không có lãi, chỉ có lòng tin giữa người bán và đứa trẻ.
Thử hình dung một cậu học trò lớp bốn ở một thị trấn, giữa thập niên 1990. Cậu mua chịu một thanh kẹo lạc vì đói, hẹn mai trả. Hôm sau quên. Hôm sau nữa lại quên. Đến cuối tuần, cậu tránh đi qua hàng của cô, đi vòng lối cổng sau, lo sợ cô sẽ mách với mẹ. Thứ hai, mẹ đưa cậu đi học, dừng lại ở hàng cô mua cho em gái một gói ô mai. Cô bán hàng nhìn cậu, cười, không nói gì. Chiều hôm đó, cậu chạy ra trả đủ tiền, còn lí nhí xin lỗi.
Câu chuyện giả định này có những biến thể ở rất nhiều nơi. Nhiều người lớn bây giờ kể rằng bài học đầu tiên về chữ tín của họ không đến từ sách vở mà từ quyển sổ nợ của cô bán hàng ở cổng trường. Cũng có những cô bán hàng sau nhiều năm còn nhớ mặt học trò cũ, gặp lại ở chợ vẫn gọi đúng tên.
Bị cấm ăn quà và những lời người lớn hay dặn
Ăn quà cổng trường gần như luôn đi kèm lời cấm. Ở nhà, cha mẹ dặn không được ăn quà vặt cho khỏi hỏng răng, khỏi đau bụng, khỏi bỏ cơm. Ở trường, nhiều thầy cô cấm học trò mua quà trước giờ vào lớp, có trường còn cử đội cờ đỏ đứng cổng ghi tên đứa nào ăn quà. Ăn kẹo trong giờ học mà bị bắt là bị phạt đứng góc lớp hoặc bị ghi vào sổ đầu bài.
Nhưng lời cấm chưa bao giờ ngăn được hàng quà. Trẻ con giấu kẹo trong cặp, trong hộp bút, ăn lén trong giờ ra chơi. Những chiến thuật nhỏ như ngậm ô mai không cười, bẻ kẹo dưới gầm bàn, nhai thật khẽ, trở thành kỹ năng chung của cả lớp.
Nhìn lại, những lời dặn ấy có lý do của nó: quà cổng trường ngày xưa không phải lúc nào cũng sạch sẽ, nước pha màu không rõ nguồn gốc, đồ ăn bày ngoài nắng bụi. Và chính vì bị cấm, hàng quà cổng trường càng hấp dẫn. Nhiều người lớn bây giờ khi làm cha mẹ lại lặp lại đúng những lời dặn ấy với con, rồi bật cười vì nhận ra mình đang nói như cha mẹ mình ngày trước.
Cổng trường ngày nay đã khác thế nào
Cổng trường bây giờ khác xa ngày trước. Nhiều trường ở thành phố có căng tin trong trường, bán đồ ăn đóng gói, sữa hộp, bánh mì. Vỉa hè trước cổng được sắp xếp lại, hàng quà bày sát cổng bị nhắc nhở hoặc dời đi. Phụ huynh đón con bằng xe máy, ô tô, đứa trẻ từ cổng trường lên xe về thẳng nhà, ít khi có dịp đứng lại ở hàng quà.
Món quà cũng đổi. Thay cho kẹo lạc gói giấy là bim bim, bánh kẹo đóng gói, trà sữa, xúc xích nướng, các món chiên rán bày trong tủ kính. Ở nhiều trường, hàng quà vẫn còn nhưng nằm cách cổng một quãng, hoặc ở các quán nhỏ trong ngõ gần trường.
Ở các trường làng, trường thị trấn, cảnh cũ vẫn còn rõ hơn: vẫn có mẹt kẹo dưới gốc cây, vẫn có cô bán hàng biết tên học trò. Nếu có dịp về quê hoặc đi qua một trường nhỏ vào giờ tan học, bạn hãy dừng lại vài phút. Đứng xem đám trẻ chen nhau trước hàng quà, nhiều người lớn sẽ nhận ra rằng thứ mình nhớ không hẳn là thanh kẹo lạc, mà là cảm giác được tự cầm đồng tiền lẻ và tự quyết định mua gì.
Bạn còn nhớ: câu hỏi cho buổi họp lớp
Những câu hỏi dưới đây hợp để mở đầu một buổi họp lớp cũ, ai cũng có câu trả lời riêng. Vài câu có đáp án chung kèm theo:
- "Ngồi trước cổng trường, tay cầm quyển sổ, nhớ tên cả lớp mà chẳng phải cô giáo" là ai? — Cô bán quà cổng trường.
- Bò bía ngọt cuộn những gì bên trong? — Kẹo mạch nha trắng, dừa nạo và mè rang, trong lớp bánh tráng mỏng.
- Kẹo lạc thanh gắn lạc với nhau bằng gì? — Bằng mạch nha hoặc đường nấu sệt.
- Ngày đó, bạn hay đứng ở hàng quà nào nhất, cạnh gốc cây hay cột điện? — Câu này mỗi người một đáp án.
- Bạn đã từng nợ cô bán hàng một món quà nào chưa trả? — Câu này nên trả lời thật lòng, và có khi nên quay lại trả.
Hai câu cuối không có đáp án đúng sai, nhưng thường là những câu làm cả bàn cười nhiều nhất trong buổi họp lớp. Có lớp còn rủ nhau quay về cổng trường cũ, tìm lại góc cây nơi cô bán quà từng ngồi, mua mỗi người một thanh kẹo lạc như ngày trước.
Câu hỏi thường gặp
Quà vặt cổng trường thập niên 90 thường có những món gì?
Những món hay gặp là kẹo lạc, kẹo vừng thanh, kẹo dừa, bánh rán, nước mía, ô mai, kẹo bột; ở nhiều tỉnh phía Nam có thêm bò bía ngọt, me, cóc ổi chấm muối ớt. Đó đều là món dễ chia nhỏ, rẻ và không chảy.
Bò bía ngọt là món gì?
Bò bía ngọt là món quà vặt quen ở nhiều tỉnh phía Nam: một lớp bánh tráng mỏng cuộn kẹo mạch nha trắng cán mỏng, dừa nạo và mè rang. Người bán thường đẩy xe hoặc đứng trước cổng trường, cuộn từng chiếc khi có người mua.
Ngày xưa học trò có tiền ăn quà từ đâu?
Tiền ăn quà thường là khoản nhỏ bố mẹ cho buổi sáng, tiền thừa khi đi mua hộ đồ, hoặc tiền mừng tuổi để dành. Học trò thường góp chung để mua gói to hơn rồi chia nhau.
Vì sao ngày xưa trường học hay cấm ăn quà cổng trường?
Người lớn lo trẻ ăn quà vặt hỏng răng, đau bụng, bỏ bữa, và lo đồ ăn bày ngoài nắng bụi không sạch. Nhà trường cũng muốn học trò không ăn trong giờ học. Dù vậy, lời cấm ít khi ngăn được hàng quà.
Ngày nay cổng trường còn hàng quà như xưa không?
Ở nhiều trường thành phố, hàng quà sát cổng đã được dời đi, thay bằng căng tin và quán nhỏ gần trường, món quà cũng đổi sang đồ đóng gói, đồ chiên. Ở các trường làng, trường thị trấn, cảnh hàng quà dưới gốc cây vẫn còn rõ hơn.