ThanQuen.comThân Quen
Đời sống thời tem phiếu

Quần áo mặc lại ngày xưa: áo vá, lộn cổ, quần của anh chị truyền xuống em

Quần áo ngày xưa được mặc đi mặc lại: áo vá khuỷu tay, sơ mi lộn cổ, quần anh để lại cho em, áo len gỡ ra đan lại. Tả các mẹo giữ quần áo và ký ức đi kèm.

An elderly woman sews a patch onto a child's faded shirt beside a window, a wicker sewing basket and a hand-crank sewing machine nearby, soft side light

Quần áo ngày xưa, nhất là thời tem phiếu những năm 1980, được mặc đi mặc lại rất nhiều vòng: rách thì vá, sờn cổ thì lộn cổ, chật thì nhường cho em, phai màu thì nhuộm lại, áo len cũ thì gỡ sợi đan thành cái mới. Vải mua theo phiếu và tiền không dư, nên một chiếc áo có thể đi qua ba bốn đứa trẻ trong nhà trước khi thành giẻ lau.

Nhiều người lớn hôm nay vẫn nhớ chiếc áo có miếng vá hình vuông ở khuỷu tay, hay chiếc quần của anh trai được mẹ lên gấu ba lần. Bài này tả tủ quần áo của một đứa trẻ thời ấy, cách vá, lộn cổ, nhuộm, đan lại, những khác biệt giữa vùng rét và vùng nóng, và vì sao thói quen mặc lại dần nhạt đi.

Tủ quần áo của một đứa trẻ thời tem phiếu có gì

Phần lớn trẻ con thành thị những năm 1980 có một tủ đồ rất gọn, nhiều khi chỉ là một ngăn trong cái tủ chung của cả nhà. Thường gồm:

  • Hai ba bộ quần áo mặc đi học, áo trắng hoặc áo màu nhạt, quần xanh hoặc nâu, đã qua tay anh chị.
  • Một bộ "đồ đẹp" dành cho Tết, đi ăn cỗ, chụp ảnh, chỉ mặc vài lần mỗi năm, giặt xong gấp cất cẩn thận.
  • Vài bộ đồ mặc nhà, thường là đồ cũ nhất, đã vá nhiều chỗ, mặc chơi đất cát không tiếc.
  • Ở phía Bắc, thêm một chiếc áo len, một chiếc áo bông hoặc áo khoác dày cho mùa đông, thường do mẹ hoặc bà đan, may.
  • Một đôi dép nhựa hoặc dép cao su đi hằng ngày, một đôi giày vải để dành đi học hoặc dịp quan trọng.
  • Khăn quàng, mũ len, tất, phần lớn đã được mạng gót ít nhất một lần.

Danh sách này ngắn hơn rất nhiều so với tủ đồ của trẻ con bây giờ. Nhưng mỗi món trong đó đều có chuyện riêng: ai mặc trước, vá ở đâu, mua bằng phiếu vải năm nào. Chính vì ít nên đứa trẻ nhớ rõ từng chiếc áo.

Việc chọn đồ mỗi sáng vì thế cũng đơn giản: hôm nào đi học thì mặc bộ đi học, chiều về thay đồ mặc nhà, chủ nhật giặt cả. Ít ai phải băn khoăn mặc gì, và đứa nào được bộ đồ mới thì cả lớp đều biết.

Áo của anh, quần của chị: chuyện truyền đồ trong nhà

Trong những gia đình đông con, quần áo đi theo thứ tự tuổi. Đứa lớn nhất thỉnh thoảng được may đồ mới, mặc chật thì chuyển cho đứa thứ hai, rồi xuống đứa thứ ba. Đứa út thường mặc đồ đã đi qua cả nhà, màu bạc phếch, đầu gối mỏng như lụa, và chờ mỏi mắt tới lượt mình có cái mới.

Để quần áo truyền được lâu, mẹ thường may rộng hơn cỡ người mặc. Gấu quần gấp vào trong mấy phân, lớn đến đâu thả gấu ra đến đó. Nhìn kỹ một chiếc quần cũ, bạn sẽ thấy những đường hằn màu đậm nhạt khác nhau ở ống, là dấu các lần thả gấu. Áo cũng may dư ở vai và nách, buộc thêm dây lưng cho vừa.

Truyền đồ không chỉ trong nhà. Họ hàng, hàng xóm có con lớn hơn hay gửi lại quần áo chật, mẹ nhận về, giặt sạch, sửa lại cho con mình. Có đứa trẻ đi học mặc chiếc áo mà bạn cùng lớp nhận ra là áo của anh họ nó năm ngoái.

Trẻ con không phải lúc nào cũng thích. Đứa út hay tủi thân, nhất là khi phải mặc áo con gái của chị hay quần con trai của anh. Nhưng lớn lên, nhiều người lại nhớ những chiếc áo ấy với cảm giác ấm áp, vì nó mang mùi và dấu vết của cả anh chị em.

Vá áo, mạng tất, lộn cổ: những việc tối nào mẹ cũng làm

Cái hộp kim chỉ là thứ không thể thiếu trong nhà. Buổi tối, dưới ngọn đèn, mẹ hoặc bà ngồi sửa đồ cho cả nhà. Những việc quen thuộc nhất:

  1. Vá miếng. Chỗ rách ở khuỷu tay, đầu gối, đít quần được đắp một miếng vải cùng màu hoặc khác màu, cắt vuông hoặc tròn, khâu mũi đột nhỏ xung quanh.
  2. Mạng tất. Lồng một cái bóng đèn hỏng hay quả trứng gỗ vào trong tất cho căng, rồi đan chỉ dọc ngang qua lỗ thủng như dệt một tấm lưới nhỏ.
  3. Lộn cổ áo sơ mi. Cổ áo sờn ở mép gấp, mẹ tháo cổ ra khỏi thân, lộn mặt trong còn mới ra ngoài, rồi may lại. Chiếc áo nhìn như mới thêm một hai năm.
  4. Thay khuy, thay cúc bấm. Khuy rơi thì lấy khuy trong hộp đồ cũ thay vào, nhiều khi không cùng màu, áo có ba bốn kiểu khuy khác nhau.
  5. Lên gấu, thả gấu. Trẻ con lớn nhanh, gấu quần thả ra rồi lại khâu lên theo người mặc.
  6. Khâu lại đường chỉ bung. Nách áo, đũng quần hay bung chỉ, khâu tay bằng mũi chặt cho bền.

Ai từng ngồi cạnh mẹ những buổi tối như thế đều nhớ tiếng kéo cắt chỉ, tiếng kim đâm qua vải dày, và cái đê khâu bằng nhôm đeo ở ngón tay. Có nhà có máy khâu đạp chân, tiếng máy lạch cạch đều đều là âm thanh quen của những tối trước Tết.

Đồ cũ biến thành cái gì

Quần áo cũ ít khi bị bỏ đi ngay. Chúng đi qua nhiều kiếp khác nhau. Bảng dưới đây gom những cách tái dụng mà các gia đình hay kể:

Đồ cũBiến thànhGhi chú
Áo dài tay rách khuỷuÁo cộc tayCắt bỏ phần tay hỏng, viền lại gấu tay
Quần dài sờn gốiQuần soóc mặc hèCắt ngang trên đầu gối, khâu gấu
Áo người lớn cũÁo, quần cho trẻ nhỏTháo ra, cắt lại theo cỡ con
Quần áo bạc màuĐồ nhuộm lại màu đậmNhuộm bằng thuốc nhuộm mua ở chợ hoặc nấu vỏ cây
Áo len chật, thủngSợi len để đan cái mớiGỡ ra, giặt, quấn thành cuộn rồi đan lại
Đồ không sửa được nữaGiẻ lau, lót nồi, tấm chăn chắp mảnhCắt thành miếng, khâu ghép lại

Có thể thấy mỗi chiếc áo ngày xưa đi tới tận cùng giá trị của nó. Thứ cuối cùng mới là miếng giẻ lau bếp, và ngay cả miếng giẻ đó cũng được giặt đi giặt lại cho tới khi mủn ra.

Chuyện nhuộm lại cũng có nhiều kỷ niệm. Nồi nhuộm đặt trên bếp, nước đen hoặc xanh sẫm sôi lục bục, quần áo cũ được thả vào, đảo bằng đôi đũa cả. Nhuộm xong, đồ phơi đầy dây, màu loang chỗ đậm chỗ nhạt, tay người nhuộm cũng xanh đen mấy ngày. Chiếc quần bạc phếch thành quần sẫm màu, mặc thêm một năm nữa.

Gỡ áo len cũ đan áo mới: một mùa đông ở phía Bắc

Ở phía Bắc, mùa đông lạnh và ẩm, áo len là thứ quan trọng. Len mới hiếm và đắt, nên nhiều bà nhiều mẹ có thói quen gỡ áo len cũ ra. Họ tháo từng đường đan, quấn sợi len xoăn tít quanh một tấm bìa, giặt cho sợi thẳng lại, phơi khô rồi cuộn thành cuộn tròn.

Thử nghĩ tới một bà mẹ ở một thị xã phía Bắc, khoảng cuối thập niên 1980, tháo chiếc áo len xanh cũ của chồng và chiếc áo đỏ đã chật của con gái lớn. Từ hai chiếc áo, bà đan cho đứa con trai nhỏ một chiếc áo kẻ sọc xanh đỏ. Cậu bé đứng giữa nhà cho mẹ ướm, hai tay dang ra như bù nhìn, mỗi lần mẹ đo là một lần phải đứng im.

Chiếc áo len ấy hơi ngứa, sợi chỗ dày chỗ mỏng vì len cũ, nhưng ấm. Cậu bé mặc nó suốt ba mùa đông, rồi nhường cho em họ. Khi lớn lên, người con trai ấy vẫn nhớ hai màu xanh đỏ, nhớ mùi len giặt bằng xà phòng bánh, và cái dáng mẹ ngồi đan bên ngọn đèn.

Ở phía Nam, khí hậu ấm hơn nên chuyện áo len ít phổ biến. Thay vào đó, người ta nhớ những chiếc áo sơ mi mỏng, áo thun được mặc thật lâu, những bộ đồ bộ may từ vải hoa rẻ tiền, và những chiếc nón vải che nắng được mẹ khâu đi khâu lại.

Vì sao thói quen mặc lại dần nhạt đi, ngày nay còn gì

Từ thập niên 1990, vải và quần áo may sẵn bán khắp các chợ, giá ngày càng rẻ, thu nhập gia đình khá lên. Trẻ con bắt đầu có quần áo mới không chỉ vào dịp Tết. Những việc như lộn cổ áo, mạng tất dần không cần thiết nữa, cái hộp kim chỉ ít khi được mở. Thợ may đầu ngõ chuyển sang sửa đồ, may đo theo yêu cầu.

Tuy vậy, thói quen không mất hẳn. Nhiều gia đình vẫn truyền quần áo của con lớn cho con nhỏ, vẫn gửi đồ chật cho họ hàng. Chợ đồ cũ, cửa hàng quần áo đã qua sử dụng, các nhóm trao đổi đồ trẻ em đều đông người. Những người trẻ quan tâm tới môi trường còn chủ động học vá, học sửa đồ để mặc lâu hơn, gọi bằng những cái tên mới nhưng thật ra là việc bà và mẹ đã làm từ lâu.

Nếu muốn giữ lại một chút ký ức, bạn có thể nhờ mẹ hoặc bà dạy cách vá một miếng đơn giản, cách khâu khuy, cách lên gấu quần. Những kỹ năng ấy học trong một buổi tối, dùng được cả đời, và đi kèm theo những câu chuyện không có trong sách vở.

Bạn còn nhớ: vài câu đố về quần áo ngày xưa

Thử hỏi người lớn trong nhà xem ai trả lời đúng nhiều nhất:

  • Vì sao áo sơ mi cũ có thể "mới lại" mà không cần mua? — Vì được lộn cổ: tháo cổ ra, lộn mặt trong còn mới ra ngoài.
  • Thứ gì nhỏ bằng nhôm, đeo ở ngón tay khi khâu cho khỏi đau? — Cái đê khâu.
  • Mạng tất xưa hay dùng vật gì lồng vào trong tất cho căng? — Bóng đèn hỏng hoặc quả trứng gỗ.
  • Vì sao ống quần cũ hay có những đường màu đậm nhạt? — Vì gấu quần được thả ra nhiều lần theo chiều cao người mặc.
  • Ngoài tiền, muốn mua vải may áo mới thời tem phiếu cần có gì? — Phiếu vải.

Câu đố là cái cớ để mở chuyện. Thường thì sau câu thứ hai, ông bà sẽ bắt đầu kể về chiếc áo đầu tiên mình được may, và lúc ấy bạn chỉ cần ngồi nghe.

Câu hỏi thường gặp

Lộn cổ áo là gì?

Lộn cổ áo là cách sửa áo sơ mi bị sờn cổ: tháo phần cổ khỏi thân áo, lộn mặt trong còn mới ra ngoài rồi may lại. Chiếc áo nhờ vậy dùng thêm được một hai năm mà không phải mua mới, rất phổ biến khi vải còn hiếm.

Vì sao ngày xưa quần áo phải mặc lại nhiều lần?

Thời tem phiếu, vải mua theo phiếu với số lượng có hạn, quần áo may sẵn ít và tiền không dư. Vì vậy gia đình tận dụng tối đa từng chiếc áo: vá, sửa, truyền cho em, nhuộm lại, cuối cùng mới dùng làm giẻ lau.

Mạng tất là gì?

Mạng tất là cách sửa tất thủng bằng cách đan chỉ dọc ngang qua lỗ thủng, giống như dệt một tấm lưới nhỏ. Người ta thường lồng một bóng đèn hỏng hoặc quả trứng gỗ vào trong tất cho căng để mạng dễ hơn.

Gỡ áo len cũ để đan lại làm thế nào?

Người ta tháo từng đường đan để lấy lại sợi, quấn sợi quanh một tấm bìa, giặt cho sợi bớt xoăn, phơi khô rồi cuộn thành cuộn. Sau đó đan thành áo mới, có khi phối hai ba màu len cũ thành áo kẻ sọc.

Ngày nay còn ai mặc lại quần áo cũ không?

Vẫn còn nhiều. Các gia đình vẫn truyền đồ con lớn cho con nhỏ, gửi đồ cho họ hàng, mua bán ở chợ đồ cũ. Nhiều người trẻ còn chủ động học vá và sửa đồ để mặc lâu hơn, vì lý do môi trường lẫn vì thích những món đồ có câu chuyện.

Áo len ngày xưa có ở miền Nam không?

Áo len gắn nhiều hơn với mùa đông lạnh ở phía Bắc. Ở phía Nam khí hậu ấm hơn nên áo len ít phổ biến, người ta nhớ nhiều hơn tới áo sơ mi mỏng, áo thun, đồ bộ may từ vải hoa được mặc lâu và vá đi vá lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138