Quần áo mới ngày Tết xưa, với phần lớn trẻ con những năm 80, 90, là bộ quần áo duy nhất được may hoặc mua mới trong cả năm: cha mẹ mua vải từ đầu tháng Chạp, mang ra hiệu may đo, rồi bộ đồ được cất trong tủ, chờ đến sáng mùng Một mới được mặc. Nhiều đứa trẻ mặc thử đến vài lần trước Tết, và đêm Ba mươi đặt bộ đồ ngay cạnh gối.
Bộ quần áo ấy thường may rộng hơn người một cỡ để mặc được vài năm, vải chọn loại bền, màu dễ giặt. Bài này kể lại chuyện chọn vải, đi may, mùi vải mới, cái cảm giác sột soạt sáng mùng Một, khác nhau giữa phố và quê, và vì sao ngày nay áo mới không còn là sự kiện của cả năm.
Vì sao bộ quần áo Tết quan trọng đến vậy
Với nhiều gia đình thời ấy, quần áo hằng ngày của trẻ con thường là đồ mặc lại: áo của anh chị truyền xuống, quần vá đầu gối, áo sờn cổ được mẹ lộn trái may lại. Đồ mới chỉ có vào những dịp rất đặc biệt, và Tết là dịp chắc chắn nhất. Vì thế bộ quần áo Tết không chỉ là đồ mặc, mà là dấu hiệu cho trẻ con biết năm cũ đã qua, mình đã lớn thêm một tuổi.
Người lớn cũng coi trọng việc này. Quan niệm quen thuộc ở nhiều vùng là đầu năm mặc đồ mới thì cả năm tươm tất, đi chúc Tết họ hàng phải gọn gàng cho phải phép. Nhà khó khăn đến đâu cũng cố lo cho con một bộ, có khi bố mẹ nhịn may đồ cho mình để dồn cho con.
Chính sự hiếm hoi ấy khiến bộ đồ Tết được nhớ lâu hơn mọi bộ quần áo sau này. Nhiều người lớn bây giờ không nhớ mình mặc gì vào ngày cưới bạn thân, nhưng vẫn tả được màu chiếc áo len năm lên bảy, hay đường chỉ trên túi quần âu năm lên mười.
Từ tấm vải đến bộ đồ: một lần đi may Tết
Ở phố cũng như ở thị trấn, quần áo Tết của trẻ con phần lớn là đồ may đo. Một lần may Tết thường diễn ra theo trình tự quen thuộc như sau:
- Đầu tháng Chạp, mẹ dắt con ra chợ vải, sờ từng xấp, kéo căng thử độ dày, đưa lên mũi ngửi, mặc cả theo mét.
- Mang vải tới hiệu may quen ở đầu phố hoặc trong chợ. Thợ may lấy thước dây đo vai, đo ngực, đo dài tay, dài quần, ghi số vào một cuốn sổ nhỏ, kẹp mẩu vải làm dấu.
- Mẹ dặn thợ may rộng ra, dài thêm, để gấu cho dày để sang năm còn thả gấu ra mặc tiếp.
- Hẹn ngày thử. Gần Tết hiệu may rất đông, có khi phải hẹn đi hẹn lại vài lần, đứa trẻ nào cũng sốt ruột.
- Lần thử đầu, áo mới chỉ khâu lược, còn ghim kim, thợ may chỉnh lại vai, eo, rồi hẹn ngày lấy.
- Ngày lấy đồ, bộ quần áo được gấp vuông, gói giấy, mang về cất vào tủ hoặc hòm, chờ đến sáng mùng Một.
Sát Tết, nhiều hiệu may làm thâu đêm, tiếng máy khâu đạp chân rào rào đến khuya, và chuyện lấy đồ trễ đến chiều Ba mươi không phải hiếm. Những đứa trẻ phải đợi đến phút chót ấy thường nhớ mãi cái hồi hộp đứng chờ trước quầy.
Những thứ thường gặp trong bộ đồ Tết của trẻ con ngày xưa
Con trai: áo sơ mi và quần âu. Nhiều cậu bé được mặc bộ đồ giống người lớn thu nhỏ, sơ mi trắng hoặc kẻ ô, quần âu có ly, đi kèm thắt lưng mới mua ở chợ.
Con gái: áo len, váy hoặc bộ đồ bộ có hoa. Ở phía Bắc, Tết rơi vào mùa rét nên áo len đan tay hoặc áo len mua là món được mong nhất; váy thường mặc lồng quần bên trong cho ấm.
Áo khoác dạ hoặc áo bông. Nhà nào khá hơn may thêm áo khoác, có khi dùng lại vải từ áo cũ của người lớn cắt nhỏ, trông vẫn như mới.
Giày, dép mới. Đôi giày vải, giày nhựa hoặc dép quai hậu mới mua đi kèm bộ đồ, thường hơi rộng một chút, nhét thêm giấy vào mũi giày cho vừa.
Ở phía Nam: áo bà ba, đồ bộ, áo đầm. Tết ở nhiều tỉnh phía Nam nắng ấm, nên trẻ con hay được may đồ bộ vải mỏng, áo bà ba, các bé gái có áo đầm xoè, ít ai cần áo len.
Mũ, khăn, nơ cài tóc. Những món nhỏ này rẻ nhưng làm bộ đồ thêm phần mới mẻ, bé gái nào cũng muốn có một chiếc nơ đỏ cài tóc sáng mùng Một.
Mùi vải mới, tiếng sột soạt và cảm giác cổ áo cứng
Ai từng mặc đồ Tết ngày xưa đều nhớ mùi vải mới: một thứ mùi hồ vải hơi hăng, lẫn mùi giấy gói và mùi tủ gỗ. Mùi ấy chỉ có trong mấy ngày đầu, giặt vài nước là mất. Nhiều đứa trẻ cứ mở tủ ra ngửi, rồi lại đóng vào.
Vải mới thường còn cứng. Áo sơ mi mặc vào thấy cổ áo cạ vào gáy, tay áo thẳng đơ, quần âu có nếp ly sắc như dao. Đi đâu cũng nghe tiếng sột soạt, ngồi xuống thì cẩn thận vén quần cho khỏi nhàu. Áo len mới thì hơi ngứa, cổ len cọ vào cằm, nhưng không đứa nào chịu cởi ra.
Cảm giác rõ nhất là sự cẩn thận khác thường. Trẻ con vốn hay lăn lê bò toài, nhưng trong bộ đồ mới thì đi đứng như người lớn, ăn kẹo cũng chìa tay ra xa cho khỏi rớt đường vào áo. Chỉ đến chiều mùng Hai, mùng Ba, khi người lớn cho phép, bộ đồ mới quen dần với chủ, và mọi chuyện trở lại như cũ.
Sáng mùng Một của một cậu bé trong bộ đồ hơi rộng
Thử hình dung một cậu bé tám tuổi ở một thị trấn phía Bắc vào khoảng đầu những năm 90. Đêm Ba mươi, bộ quần áo mới gấp vuông đặt trên đầu giường: sơ mi kẻ ô xanh, quần âu xám, đôi giày vải trắng nhét giấy ở mũi. Cậu thức dậy trước cả mẹ, ngồi nhìn bộ đồ mà chưa dám mặc vì mẹ dặn phải rửa mặt, chải đầu đã.
Mặc vào, tay áo dài quá cổ tay, mẹ gập lên hai nếp. Quần thì phải thắt lưng chặt mới không tụt. Cậu đứng trước chiếc gương nhỏ treo tường, kiễng chân để nhìn thấy cả người, rồi chạy ra sân đứng thật thẳng chờ cả nhà đi chúc Tết. Bà nội nhìn thấy, khen cháu lớn nhanh quá, và cậu bé tin là thật.
Đến trưa, khi đi chúc Tết nhà bác về, một vết kẹo lạc dính trên vạt áo. Cậu lo đến mức không ăn nổi bữa trưa, cho tới khi mẹ lấy khăn ướt lau đi và bảo không sao. Nhiều năm sau, bộ đồ ấy đã chật, đã chuyển cho em họ, nhưng vết kẹo và cái gương phải kiễng chân thì cậu vẫn nhớ.
Ở quê và ở phố: chuyện có đồ mới khác nhau thế nào
Ở các thị trấn và thành phố, hiệu may nằm ngay đầu phố, chợ vải cách nhà vài bước, nên chuyện đi may khá đều đặn năm nào cũng có. Ở làng quê xa chợ huyện, mọi việc chậm hơn. Có nhà đợi phiên chợ lớn cuối tháng Chạp mới mua được vải, rồi nhờ một người thợ may trong làng hoặc chính mẹ, bà tự cắt may bằng chiếc máy khâu đạp chân trong nhà.
Ở quê, đồ Tết của trẻ con hay được may cùng một xấp vải cho cả mấy anh chị em, nên sáng mùng Một cả nhà kéo nhau đi chúc Tết trong những bộ đồ cùng màu, cùng hoa, chỉ khác cỡ. Người trong xóm nhìn là biết ngay con nhà ai. Có năm mùa màng kém, nhà không may được bộ mới, mẹ sẽ giặt thật kỹ bộ cũ, khâu lại khuy, là phẳng bằng bàn là than, và dặn con vẫn phải mặc thật cẩn thận như đồ mới.
Dù ở đâu, nét chung vẫn là sự chờ đợi: bộ đồ có thể giản dị, nhưng được để dành, được giữ gìn, và được mặc lần đầu vào đúng buổi sáng mà cả nhà cùng chọn.
Áo mới ngày Tết xưa và nay: những gì đã thay đổi
Ngày nay trẻ con vẫn có áo mới ngày Tết, nhưng ý nghĩa của nó đã khác nhiều. Bảng dưới đây so sánh vài điểm chính:
| Khía cạnh | Ngày xưa | Bây giờ |
|---|---|---|
| Số bộ đồ mới trong năm | Thường chỉ một bộ, vào dịp Tết | Mua quanh năm, theo mùa, theo dịp |
| Cách có đồ | Mua vải, may đo ở hiệu quen | Mua may sẵn ở cửa hàng, mua trên mạng |
| Kích cỡ | May rộng để mặc vài năm | Mua vừa người, chật thì mua mới |
| Thời điểm mặc lần đầu | Sáng mùng Một, không mặc trước | Mặc luôn khi mua, chụp ảnh trước Tết |
| Đồ cũ đi đâu | Truyền cho em, cho họ hàng, cắt làm giẻ | Cho đi, quyên góp, có khi bỏ |
Hiệu may đo trẻ con vì thế thưa dần, từ khoảng cuối những năm 90 đầu những năm 2000 ở các thành phố, khi quần áo may sẵn rẻ và nhiều kiểu. Nhiều hiệu may chuyển sang may áo dài, đồng phục, hoặc nhận sửa quần áo. Ngày nay, nếu muốn cho con trải nghiệm đồ may đo, bạn vẫn có thể tìm một tiệm may nhỏ trong chợ, chọn vải cùng con và hẹn ngày thử như ngày trước.
Bạn còn nhớ: vài câu hỏi về quần áo Tết ngày xưa
Những câu hỏi này dễ khơi chuyện trong buổi họp mặt gia đình, đáp án ngắn để bạn tự kiểm tra trí nhớ:
- Vì sao quần áo Tết ngày xưa hay may rộng? — Để mặc được hai, ba năm, sang năm thả gấu ra là vừa.
- Lần thử áo đầu tiên ở hiệu may, áo thường đã khâu xong chưa? — Chưa, áo chỉ khâu lược và còn ghim kim để thợ chỉnh lại.
- Giày mới rộng thì trẻ con ngày xưa làm gì cho vừa? — Nhét giấy hoặc bông vào mũi giày.
- Mùi đặc trưng của quần áo mới ngày xưa đến từ đâu? — Chủ yếu từ lớp hồ trên vải mới, lẫn mùi giấy gói và tủ gỗ.
- Ở phía Nam ít ai cần áo len ngày Tết vì sao? — Vì Tết ở nhiều tỉnh phía Nam nắng ấm, mặc đồ vải mỏng là đủ.
Nếu có ảnh cũ chụp sáng mùng Một, bạn thử đem ra cho con cháu đoán bộ đồ ấy may hay mua, rộng hay vừa. Chi tiết tay áo gập hai nếp thường tự trả lời giúp bạn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trẻ con ngày xưa phải chờ đến mùng Một mới được mặc áo mới?
Theo nếp nhiều gia đình, đồ mới để dành cho ngày đầu năm, mặc đi chúc Tết cho tươm tất. Mặc trước dễ bẩn, dễ cũ, và mất đi cảm giác mới mẻ của sáng mùng Một.
Quần áo Tết ngày xưa thường mua hay may?
Ở phố và thị trấn những năm 80, 90, phần lớn là may đo: mua vải ở chợ rồi mang ra hiệu may. Đồ may sẵn có bán nhưng ít kiểu và không phải nhà nào cũng chọn.
Vì sao gần Tết hiệu may thường phải hẹn nhiều lần?
Vì gần Tết nhà nào cũng may đồ cho con, thợ may nhận rất nhiều đơn, phải làm thâu đêm. Lịch thử và lấy đồ hay bị lùi, có khi tới sát chiều Ba mươi.
Trẻ con phía Bắc và phía Nam mặc đồ Tết khác nhau thế nào?
Phía Bắc Tết rét nên áo len, áo khoác dạ, áo bông là món quen. Nhiều tỉnh phía Nam nắng ấm, trẻ mặc đồ bộ vải mỏng, áo bà ba, các bé gái hay có áo đầm.
Bộ đồ Tết cũ ngày xưa thường được dùng tiếp ra sao?
Bộ đồ được mặc đi học, đi chơi sau Tết, thả gấu mặc tiếp năm sau, rồi truyền cho em hoặc họ hàng. Khi đã sờn rách thì cắt làm giẻ lau hoặc vá đồ khác.
Ngày nay có nên may đồ Tết cho trẻ để giữ nếp cũ không?
Đó là lựa chọn của từng nhà. Một lần cùng con chọn vải, đo người và hẹn ngày thử ở tiệm may nhỏ là trải nghiệm thú vị, giúp trẻ hiểu vì sao cha mẹ nhớ bộ đồ Tết đến thế.