Điện tử xèng là kiểu quán đặt những tủ máy trò cao ngang người, người chơi đổi tiền lấy những đồng kim loại tròn gọi là xèng, nhét xèng vào khe để được một lượt chơi, điều khiển bằng cần gạt và các nút bấm tròn. Ở nhiều thành phố và thị xã Việt Nam, những quán như vậy đông nhất vào khoảng cuối thập niên 1980 và thập niên 1990, chủ yếu là trẻ con và thanh niên.
Với một thế hệ con trai, quán điện tử là nơi của những đồng xèng nắm chặt trong lòng bàn tay, tiếng nhạc điện tử ồn ã, đám đông đứng sau lưng người chơi giỏi, và cả nỗi sợ bố mẹ xuất hiện ở cửa. Bài này kể quán trông ra sao, một lượt chơi diễn ra thế nào, những luật ngầm của quán, chuyện các vùng gọi khác nhau, và vì sao quán xèng dần vắng bóng.
Căn quán tối, tủ máy cao và đồng xèng lạnh trong tay
Quán điện tử thường là một gian nhà mặt phố hẹp và sâu, cửa kéo mở một nửa, bên trong tối hơn ngoài đường. Dọc hai bên tường là những tủ máy cao hơn đầu trẻ con, vỏ gỗ ép sơn màu, mặt trên gắn màn hình đặt nghiêng, phía dưới là bảng điều khiển. Ánh sáng chủ yếu đến từ các màn hình, xanh đỏ nhấp nháy hắt lên mặt người chơi. Không khí đặc mùi mồ hôi, mùi khói thuốc của người lớn ngồi quầy, mùi nóng của máy chạy cả ngày.
Bảng điều khiển mỗi người chơi có một cần gạt đầu tròn như quả bóng nhỏ, lắc được tám hướng, và một hàng nút bấm tròn màu đỏ, vàng, xanh. Cần gạt dùng lâu lỏng lẻo, nút bấm có cái lún sâu không nảy lên. Phía dưới là khe nhét xèng có nắp kim loại, nhét vào nghe “cạch” rồi màn hình nhảy thêm một lượt.
Đồng xèng là một đồng kim loại tròn cỡ đồng xu, có khi khắc rãnh hoặc đục lỗ để máy nhận ra. Trẻ con mua ở quầy, nắm chặt trong tay đến mức xèng nóng lên, hoặc bỏ túi quần nghe leng keng mỗi bước đi. Mất một đồng xèng rơi xuống gầm máy là cả một tai nạn, phải bò xuống mò trong bóng tối giữa chân người.
Một lượt chơi, từ quầy tới màn hình
Trẻ con lần đầu vào quán thường được bạn lớn dắt đi và chỉ từng bước. Một lượt chơi quen thuộc diễn ra như sau:
- Ra quầy đưa tiền cho chủ quán, nhận lại một nắm xèng. Mua nhiều xèng một lúc đôi khi được thêm một đồng.
- Đi một vòng xem máy nào trống, máy nào đang có người chơi giỏi để đứng xem trước.
- Đứng vào trước máy, nhét xèng vào khe, bấm nút bắt đầu, chọn nhân vật hoặc chọn máy bay.
- Chơi đến khi hết mạng. Màn hình hiện đồng hồ đếm ngược mời nhét thêm xèng để chơi tiếp đúng chỗ vừa thua.
- Hết xèng mà còn tiếc thì quay ra đứng xem người khác, hoặc chạy về nhà xin thêm tiền với một lý do nào đó.
Đồng hồ đếm ngược là khoảnh khắc khó quên nhất. Mười giây ngắn ngủi để quyết định có lục túi tìm đồng xèng cuối cùng không. Nhiều người lớn bây giờ vẫn nhớ cảm giác tay run run nhét đồng xèng ở giây cuối, rồi thở phào khi nhân vật hiện lại đúng chỗ cũ. Cũng có người học được cách chơi tiết kiệm: đứng xem thật lâu người giỏi chơi, thuộc đường đi, thuộc chỗ kẻ địch xuất hiện, rồi mới bỏ xèng chơi, để một đồng xèng đi được xa nhất.
Luật ngầm của quán điện tử
Đặt xèng lên máy là giữ chỗ. Muốn chơi máy đang có người chơi, đặt một đồng xèng lên mép bảng điều khiển. Người đang chơi thua là phải nhường cho chủ đồng xèng ấy. Ai chen ngang không đặt xèng sẽ bị cả quán nhìn.
Đứng xem thì không được chỉ trỏ. Đám đông đứng sau người chơi giỏi được phép xuýt xoa, nhưng chỉ tay vào màn hình hay la to làm người chơi mất tập trung là bị gạt ra.
Thách đấu bằng cách nhét xèng bên kia. Ở trò đối kháng hai người, nhét xèng vào phía bên kia khi người khác đang chơi là lời thách đấu. Thua thì lặng lẽ rút lui, không ai cãi.
Người chơi giỏi được nể. Ai chơi một xèng mà qua được nhiều màn sẽ được đám trẻ gọi là cao thủ, được nhường chỗ, được hỏi mẹo. Danh tiếng ấy chỉ có giá trị trong quán, nhưng với trẻ con thì lớn lắm.
Chủ quán làm trọng tài. Máy nuốt xèng, máy đơ, hai đứa tranh máy, đều phải ra quầy nhờ chủ quán phân xử. Chủ quán thường là người lớn ít nói, ngồi sau tủ kính đựng xèng, thỉnh thoảng đi một vòng nhắc nhở.
Một kỷ niệm giả định: buổi trốn tiết và tiếng gọi ở cửa quán
Hình dung một cậu học sinh lớp bảy ở một thị xã phía Bắc, đầu thập niên 1990. Buổi chiều trống tiết, cậu và hai bạn gom được ít tiền ăn sáng tiết kiệm, rủ nhau ra quán điện tử đầu chợ. Mỗi đứa được ba đồng xèng. Cậu chọn trò máy bay bắn, đứa kia chọn trò đối kháng. Ba đồng xèng trôi qua nhanh như gió, nhưng cậu đang đến màn khó nhất thì nghe tiếng gọi tên mình rất to ở cửa.
Mẹ cậu đi chợ về, thấy chiếc xe đạp quen dựng trước quán. Cả quán im bặt một giây, rồi tiếp tục như không có gì. Cậu buông cần gạt, đi ra cửa, không dám ngoảnh lại nhìn màn hình đang đếm ngược. Trên đường về, mẹ không nói câu nào; tối đó cậu bị phạt chép phạt và bị giữ xe đạp một tuần.
Nhiều năm sau, khi đã là bố, người ấy kể lại chuyện này cho con với một nụ cười. Phần lớn đàn ông cùng thế hệ đều có một phiên bản của câu chuyện đó: bị bắt ở cửa quán, bị anh chị lôi về, hay bị thầy giáo đi tuần bắt gặp. Quán điện tử vì thế vừa là chốn vui, vừa là nơi của những lần đầu tiên biết sợ và biết tiếc.
Mỗi nơi một kiểu quán, mỗi thời một kiểu trò
Quán điện tử không giống nhau ở mọi nơi. Bảng dưới là xu hướng chung theo lời kể, không đúng cho mọi phố, mọi làng.
| Nơi hoặc thời điểm | Quán trông thế nào | Trò được ưa chuộng |
|---|---|---|
| Thành phố lớn, cuối thập niên 1980 | Ít máy, khách cả người lớn lẫn trẻ con | Trò bắn máy bay, trò lái xe đơn giản |
| Thị xã, thị trấn, thập niên 1990 | Gian nhà mặt chợ, năm bảy máy, đông trẻ con sau giờ học | Trò đối kháng hai người, trò đi cảnh đánh nhau |
| Gần trường học | Hay bị nhà trường và phụ huynh để ý, có lúc phải đóng cửa | Trò ngắn, chơi nhanh trong giờ ra về |
| Nông thôn | Ít quán, đôi khi chỉ một hai máy đặt trong quán nước | Trò gì có thì chơi trò đó |
| Cuối thập niên 1990 về sau | Nhường chỗ cho tiệm chơi máy cắm tivi và quán net | Trò trên máy tính chơi theo giờ |
Tên gọi cũng khác nhau tuỳ nơi: phía Bắc quen gọi là “điện tử xèng”, nhiều nơi khác chỉ gọi gọn là “chơi điện tử” hay “ra quán máy”. Về sau, ở một số nơi chữ “xèng” còn bị gắn với loại máy trả thưởng bằng tiền, thứ đã bị dẹp bỏ và hoàn toàn khác với trò trẻ con kể ở đây. Đó cũng là một lý do khiến phụ huynh ngày càng dè chừng các quán xèng.
Vì sao quán xèng vắng bóng và ngày nay còn gặp ở đâu
Từ giữa thập niên 1990, máy chơi điện tử cắm tivi rẻ dần, trẻ con có thể chơi ở nhà hoặc ở tiệm cho thuê theo giờ. Sang những năm 2000, quán net với trò trên máy tính hút hết khách. Tủ máy cao to, hay hỏng, khó tìm linh kiện, nên chủ quán bán dần hoặc để mục trong kho. Nhiều nơi cũng siết các quán gần trường học, phụ huynh không còn để con lui tới.
Ngày nay tinh thần quán xèng còn sống trong các khu vui chơi ở trung tâm thương mại: vẫn đổi tiền lấy xèng hoặc thẻ, vẫn có cần gạt, vẫn có trẻ con đứng xem nhau chơi. Một số người sưu tầm còn mua lại tủ máy cũ, sửa lại để trong nhà hay trong quán cà phê. Ở chợ đồ cũ, thỉnh thoảng còn thấy những đồng xèng cũ bán theo bao.
Nếu muốn đưa con cháu đi trải nghiệm, khu vui chơi ở trung tâm thương mại là chỗ gần nhất. Bạn có thể kể cho trẻ nghe luật đặt xèng giữ chỗ, rồi thử áp dụng: trẻ thường thích ngay cái cảm giác chờ đến lượt có quy tắc, và người lớn được dịp kể lại chuyện bị bắt ở cửa quán năm xưa.
Bạn còn nhớ không: câu đố về quán điện tử
Vài câu đố cho buổi họp lớp, đáp án ngay sau:
- Tròn như đồng xu, nhét vào khe mới được chơi. Là gì? Đáp án: đồng xèng.
- Muốn giữ chỗ máy đang có người chơi thì làm gì? Đáp án: đặt một đồng xèng lên mép bảng điều khiển.
- Mười giây đếm ngược trên màn hình là để làm gì? Đáp án: mời nhét thêm xèng để chơi tiếp đúng chỗ vừa thua.
- Nhét xèng vào phía bên kia khi người khác đang chơi trò đối kháng nghĩa là gì? Đáp án: thách đấu.
- Đầu cần gạt trên tủ máy có hình gì? Đáp án: một quả bóng tròn nhỏ.
Bạn còn nhớ quán điện tử gần nhà mình nằm ở đâu, chủ quán là ai không? Hỏi câu này trong nhóm bạn cũ, thường có người nhớ cả số máy mình hay chơi. Có người còn nhớ cả giá một đồng xèng bằng mấy gói xôi sáng, vì đó là phép tính mà đứa trẻ nào cũng phải làm trước khi bước vào quán: nhịn bữa sáng hôm nay để đổi lấy vài phút trước màn hình. Câu chuyện ấy, kể cho con cháu nghe, thường khiến trẻ bây giờ tròn mắt.
Câu hỏi thường gặp
Điện tử xèng là gì?
Điện tử xèng là cách gọi các quán đặt tủ máy trò, người chơi đổi tiền lấy đồng xèng rồi nhét vào máy để được một lượt chơi. Đây là nơi giải trí quen thuộc của trẻ con và thanh niên ở nhiều thành phố, thị xã thập niên 1990.
Đồng xèng làm bằng gì?
Đồng xèng thường là đồng kim loại tròn cỡ đồng xu, có rãnh hoặc lỗ để máy nhận ra. Mỗi quán có thể dùng loại xèng riêng, chỉ dùng được ở máy của quán đó, không có giá trị như tiền.
Vì sao bố mẹ ngày xưa cấm con ra quán điện tử?
Phụ huynh lo con trốn học, tiêu hết tiền ăn sáng và tụ tập ở nơi đông người lớn hút thuốc. Về sau, việc chữ xèng bị gắn với loại máy trả thưởng bằng tiền ở một số nơi càng khiến nhiều gia đình dè chừng.
Ngày nay còn quán điện tử xèng không?
Kiểu quán mặt phố ngày xưa gần như không còn. Thay vào đó là các khu vui chơi trong trung tâm thương mại, vẫn đổi tiền lấy xèng hoặc thẻ, có tủ máy với cần gạt và nút bấm, phù hợp cho gia đình đưa trẻ đi chơi.
Tủ máy điện tử cũ có sưu tầm được không?
Có người sưu tầm và sửa lại tủ máy cũ để chơi ở nhà hoặc trưng ở quán. Tủ máy nặng, cần thợ rành điện tử để thay linh kiện, nên trước khi mua nên kiểm tra kỹ màn hình, cần gạt và nút bấm.
Trò ở quán điện tử xưa thường là loại gì?
Phổ biến nhất là trò bắn máy bay cuộn màn hình, trò đi cảnh đánh nhau và trò đối kháng hai người. Mỗi lượt ngắn, khó dần theo màn, để người chơi phải nhét thêm xèng nếu muốn đi tiếp.