ThanQuen.comThân Quen
Tết và lễ ngày xưa

Rằm tháng Bảy ngày xưa: mâm cúng chúng sinh, bỏng gạo, tiền xu và trẻ con ngoài ngõ

Rằm tháng Bảy ngày xưa là mâm cúng chúng sinh bày trước cửa với cháo trắng, bỏng gạo, oản, tiền xu, và trẻ con háo hức chờ ngoài ngõ. Kể lại tục quen ở cả ba miền.

A small low tray with bowls of puffed rice, sticky cakes and rice porridge sits on a doorstep of an old house, a child crouches nearby, eye level, dusk orange light

Rằm tháng Bảy ngày xưa, ở nhiều gia đình Việt, là dịp cúng gia tiên và bày một mâm cúng chúng sinh trước cửa với cháo trắng, bỏng gạo, oản, chè, ít tiền xu, rồi sau khi cúng xong, đồ lễ được rải ra hoặc chia cho trẻ con trong xóm. Với trẻ con những năm 80, 90, đây là một buổi chiều đặc biệt: nửa tò mò, nửa sợ, và rất nhiều háo hức.

Bài này kể lại tục rằm tháng Bảy dưới góc nhìn của đứa trẻ ngày ấy: mâm cúng trông thế nào, những lời người lớn dặn trong tháng Bảy, tục giật cô hồn ở nhiều nơi phía Nam, chuyện cài hoa hồng trong mùa Vu Lan, và những thay đổi ngày nay. Đây là chuyện phong tục dân gian và ký ức đời thường, không bàn giáo lý.

Rằm tháng Bảy là dịp gì trong nếp nhà xưa

Rằm tháng Bảy âm lịch là một trong những ngày rằm được nhiều gia đình coi trọng nhất trong năm, chỉ sau rằm tháng Giêng. Trong nếp nhà xưa, ngày này có hai phần: cúng gia tiên trong nhà để nhớ ông bà tổ tiên, và cúng chúng sinh ngoài cửa, theo quan niệm dân gian là ngày xá tội vong nhân, dành cho những người đã khuất mà không còn ai thờ cúng.

Song song là mùa Vu Lan, gắn với chữ hiếu, với việc nhớ ơn cha mẹ. Nhiều người đi chùa, nhiều nhà làm mâm cơm chay. Trẻ con không hiểu hết những ý nghĩa ấy, chỉ biết tháng Bảy là tháng người lớn dặn dò nhiều hơn mọi tháng, và rằm tháng Bảy là ngày có mâm cúng bày ngoài cửa.

Cả tháng Bảy âm lịch thường trùng với mùa mưa ngâu ở phía Bắc, trời âm u, mưa rả rích nhiều ngày. Khung cảnh ấy làm những câu chuyện người lớn kể về tháng Bảy trở nên có không khí hơn trong trí nhớ trẻ con: buổi chiều tối sẫm lại sớm, đèn đường vàng vọt, khói hương bay ra từ các cửa nhà.

Mâm cúng chúng sinh ngày xưa thường có gì

Mâm cúng chúng sinh khác hẳn mâm cỗ trong nhà: bày đơn giản, đồ nhỏ, đặt ngoài cửa hoặc ngoài sân. Những món quen thuộc ở nhiều gia đình:

MónCách bàyGhi nhớ của trẻ con
Cháo trắng loãngMúc vào những chén nhỏ, có nơi đổ lên lá đaThứ trẻ con không được ăn
Bỏng gạo, bỏng ngôRải đầy đĩa hoặc gói trong giấyĐược chia sau khi cúng
Oản, bánh, kẹoXếp nhỏ thành từng phầnMón được tranh nhất
Ngô luộc, khoai luộc, míaCắt khúc nhỏỞ quê hay có, ở phố ít hơn
Muối gạoMột đĩa muối trộn gạoĐược tung rải ra sân, ra đường sau lễ
Tiền xu, tiền lẻVài đồng nhỏ đặt trên mâmỞ nhiều nơi phía Nam được rải cho trẻ giành

Mâm thường đặt trên một chiếc ghế thấp hoặc chiếu nhỏ trước cửa, thắp vài nén hương cắm vào một bát gạo. Người lớn khấn vắn tắt rồi đợi hương tàn. Mâm cúng mỗi nhà một khác, ở đây chỉ là những món hay gặp.

Những lời dặn của người lớn trong tháng Bảy

Không đi chơi tối muộn. Người lớn ở nhiều nơi dặn trẻ con về nhà trước khi trời tối, không lang thang ngoài đường, nhất là những đêm mưa ngâu.

Không nhặt tiền rơi ngoài đường. Đây là lời dặn quen thuộc trong tháng Bảy ở nhiều vùng phía Bắc, theo quan niệm dân gian đó có thể là tiền của mâm cúng người ta rải.

Không tắm sông, tắm ao một mình. Tháng Bảy là mùa nước lớn, lời dặn này vừa có lý do dân gian vừa có lý do rất thực: mùa mưa, nước sâu, dễ tai nạn.

Không trêu đùa mâm cúng. Trẻ con được dặn không chạm vào mâm khi đang cúng, chờ người lớn cúng xong, hương tàn mới được lấy đồ chia.

Ăn nói cẩn thận. Người lớn hay nhắc trẻ con tháng Bảy bớt nói bậy, bớt cãi nhau, giữ cho mọi việc êm ấm.

Mưa ngâu tháng Bảy và câu chuyện bà kể

Ở nhiều vùng phía Bắc, tháng Bảy âm lịch là mùa mưa ngâu: những cơn mưa nhỏ, dai dẳng, có khi kéo dài cả tuần, trời lúc nào cũng xám. Trẻ con không được ra đồng chơi, phải ngồi trong nhà, và đó là lúc ông bà kể chuyện. Câu chuyện quen thuộc nhất là chuyện chàng chăn trâu và nàng dệt vải bị ngăn cách bởi dòng sông trên trời, mỗi năm chỉ gặp nhau một lần vào mùng bảy tháng Bảy, đàn quạ bắc cầu cho hai người qua sông.

Theo lời kể dân gian, mưa ngâu là nước mắt của hai người khi gặp nhau rồi lại chia tay. Trẻ con nghe xong thường ra cửa nhìn mưa rất lâu, đứa nào tinh nghịch còn ngước lên tìm đàn quạ. Có bà còn bảo trong mấy ngày này quạ ở làng vắng hẳn, vì bay đi bắc cầu cả, đầu quạ trụi lông vì phải đội đá.

Ở nhiều tỉnh phía Nam, tháng Bảy cũng là mùa mưa, nhưng là những cơn mưa rào nặng hạt buổi chiều rồi tạnh, không rả rích như mưa ngâu. Câu chuyện chàng chăn trâu và nàng dệt vải vẫn được kể, nhưng gắn với mưa ngâu thì rõ hơn ở phía Bắc. Với nhiều người, tiếng mưa tháng Bảy trên mái ngói và giọng bà kể chuyện là cùng một ký ức.

Giật cô hồn: tục quen của trẻ con nhiều nơi phía Nam

Ở nhiều tỉnh phía Nam, rằm tháng Bảy có một cảnh mà trẻ con phía Bắc ít khi thấy: giật cô hồn. Các nhà, nhất là cửa hàng, cơ sở buôn bán, bày mâm cúng lớn trước cửa, có bánh kẹo, trái cây, gạo, muối, tiền lẻ. Cúng xong, chủ nhà ra hiệu, và một đám trẻ con, có khi cả người lớn, đã chờ sẵn ùa vào giành lấy đồ cúng.

Với trẻ con, giật cô hồn là một cuộc vui ồn ào: chạy từ nhà này sang nhà khác trong khu phố, túi áo căng phồng kẹo bánh, tay ôm nải chuối, mặt mũi lấm lem. Chủ nhà thì quan niệm đồ cúng được giành hết là điều tốt, nên không ai giận. Có nhà còn ném tiền xu, kẹo ra giữa đám đông cho trẻ nhặt.

Ở nhiều nơi phía Bắc, tục tương tự nhẹ nhàng hơn: sau khi cúng, người lớn chia bỏng, kẹo, oản cho trẻ con trong ngõ, hoặc rải bỏng gạo ra sân. Ở miền Trung, mỗi địa phương có cách làm riêng. Những năm gần đây, nhiều nơi phía Nam lo ngại cảnh giành giật gây chen lấn, nên chủ nhà chuyển sang phát tận tay theo hàng, giữ được phần vui mà an toàn hơn.

Một chiều rằm và gói bỏng chia trong ngõ

Thử hình dung một con ngõ nhỏ ở một thị xã phía Bắc, chiều rằm tháng Bảy vào khoảng giữa những năm 90. Trời mưa lâm thâm từ trưa. Trước cửa mấy nhà đã bày mâm nhỏ, mùi hương bay khắp ngõ. Bốn năm đứa trẻ trong ngõ đứng nép dưới mái hiên nhà đầu ngõ, không đứa nào dám lại gần mâm, nhưng cũng không đứa nào chịu về.

Bà cụ nhà đầu ngõ khấn xong, đứng chờ hương tàn, rồi vẫy cả bọn lại. Bà bảo đứa lớn nhất cầm cái rổ, chia cho mỗi đứa một vốc bỏng gạo, hai cái oản nhỏ và mấy chiếc kẹo. Bát cháo trắng thì bà đổ ra gốc cây, đĩa muối gạo bà tung ra giữa ngõ, mấy hạt muối bắn cả vào chân bọn trẻ làm chúng nhảy lên.

Cả bọn ngồi trên bậc thềm ăn bỏng, nhìn mưa. Một đứa thì thầm kể chuyện ma nghe được ở đâu đó, đứa bé nhất bịt tai mà vẫn nghe. Trời tối, mẹ gọi về, cả bọn chạy vụt đi, không đứa nào dám ngoảnh lại nhìn mấy mâm cúng còn bày trước các cửa nhà. Nhiều năm sau, những đứa trẻ ấy kể lại buổi chiều ấy như kể một câu chuyện vừa ngọt vừa rờn rợn, giống hệt vị bỏng gạo ướt mưa.

Mùa Vu Lan và bông hồng cài áo

Song song với rằm tháng Bảy là mùa Vu Lan. Trong ký ức nhiều người, mùa này gắn với một số hình ảnh quen thuộc:

  • Bông hoa hồng cài trên ngực áo: ai còn mẹ cài hoa đỏ hoặc hồng, ai mất mẹ cài hoa trắng, tục này phổ biến dần ở các thành phố.
  • Những buổi đi chùa của bà, của mẹ, trẻ con đi theo, được ăn cơm chay, chơi ở sân chùa.
  • Mâm cơm chay trong nhà ngày rằm, đậu phụ, rau luộc, chè, nhiều đứa trẻ thấy lạ vì cả nhà không ăn thịt.
  • Những câu chuyện người lớn kể về lòng hiếu thảo, về nhớ ơn ông bà cha mẹ, kể vào buổi tối khi mất điện.
  • Ở nhiều nơi, thả đèn hoa đăng trên sông, hồ vào đêm rằm, những ngọn nến nhỏ trôi chậm trên mặt nước.

Cài hoa hồng là tục không phải nhà nào cũng có, và không có ở mọi vùng như nhau, nhưng với nhiều người lớn bây giờ, hình ảnh bông hồng đỏ trên ngực áo trong mùa Vu Lan là một ký ức rất rõ. Ở đây chỉ kể lại như một nếp sinh hoạt, mỗi gia đình hiểu và giữ theo cách riêng.

Rằm tháng Bảy bây giờ: những gì đã đổi

Tục cúng rằm tháng Bảy vẫn được nhiều gia đình giữ, nhưng hình thức đã gọn hơn. Ở thành phố, mâm cúng chúng sinh thường bày trên vỉa hè trước cửa nhà, cửa hàng, có nhiều đồ đóng gói sẵn bán ở siêu thị, chợ. Việc đốt vàng mã được nhiều nơi khuyến khích giảm bớt, gom đốt đúng chỗ cho an toàn và đỡ khói bụi.

Trẻ con bây giờ ít khi được dặn dò về tháng Bảy kỹ như xưa, cũng ít có cảnh cả ngõ trẻ con chờ chia bỏng. Tục giật cô hồn ở phía Nam vẫn còn, nhưng nhiều nơi đã chuyển sang phát quà theo hàng. Mùa Vu Lan thì được nhắc đến nhiều hơn, với các chương trình về lòng hiếu thảo ở trường học, nơi làm việc.

Nếu bạn muốn kể cho con cháu nghe về rằm tháng Bảy ngày xưa, hãy kể từ góc của đứa trẻ: mâm bỏng gạo ngoài cửa, lời dặn không nhặt tiền rơi, gói oản chia trong ngõ, bông hồng cài áo. Những chi tiết ấy giúp trẻ hiểu đây là một phần ký ức đời sống của ông bà cha mẹ, chứ không phải chuyện để sợ.

Câu hỏi thường gặp

Rằm tháng Bảy ngày xưa thường cúng những gì?

Nhiều gia đình cúng gia tiên trong nhà và bày mâm cúng chúng sinh ngoài cửa. Mâm ngoài cửa thường có cháo trắng loãng, bỏng gạo, oản, bánh kẹo, ngô khoai, đĩa muối gạo và ít tiền lẻ.

Giật cô hồn là gì?

Đó là tục ở nhiều tỉnh phía Nam: sau khi cúng chúng sinh xong, chủ nhà để trẻ con và người qua đường giành lấy đồ cúng. Chủ nhà quan niệm đồ cúng được lấy hết là điều tốt.

Vì sao người lớn dặn trẻ không nhặt tiền rơi trong tháng Bảy?

Theo quan niệm dân gian ở nhiều nơi, tiền rơi trong tháng Bảy có thể là tiền người ta rải khi cúng chúng sinh, nên không nên nhặt. Đây là lời dặn mang tính phong tục, mỗi nhà tin theo mức độ khác nhau.

Đồ cúng chúng sinh xong thường làm gì?

Cháo thường đổ ra gốc cây, muối gạo tung ra sân hoặc đường, còn bỏng, oản, bánh kẹo được chia cho trẻ con trong xóm hoặc để người qua đường lấy, tuỳ phong tục từng vùng.

Cài hoa hồng mùa Vu Lan có ý nghĩa gì?

Đó là cách nhắc nhớ về mẹ: người còn mẹ cài hoa đỏ hoặc hồng, người đã mất mẹ cài hoa trắng. Tục này phổ biến dần ở các thành phố, không phải vùng nào, nhà nào cũng có.

Kể chuyện rằm tháng Bảy cho trẻ con thế nào để không làm trẻ sợ?

Nên kể như chuyện phong tục và ký ức của ông bà cha mẹ: mâm bỏng gạo, gói oản chia trong ngõ, bông hồng cài áo, ý nghĩa nhớ ơn tổ tiên, cha mẹ, tránh kể chuyện ma rùng rợn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138