Sân kho hợp tác xã là khoảng sân lát gạch hoặc láng vữa rộng nhất làng, nằm cạnh dãy nhà kho mái ngói, nơi xã viên tập trung lúa về tuốt, phơi, quạt rồi cất vào kho trong mỗi mùa gặt. Đây là hình ảnh quen thuộc ở nông thôn phía Bắc và một phần miền Trung trong những năm hợp tác xã nông nghiệp còn tổ chức sản xuất chung, trước khi ruộng được giao về từng hộ vào khoảng cuối thập niên 1980.
Với trẻ con, sân kho không phải nơi làm việc mà là sân chơi lớn nhất làng: chỗ đá bóng, chơi trốn tìm quanh đống rơm, ngồi xem người lớn quạt thóc, có khi xem chiếu bóng lưu động. Bài này nhớ lại sân kho dưới góc đời sống: nó trông ra sao, mùa gặt diễn ra thế nào, tiếng kẻng, những trò, và sân kho bây giờ đã thành gì.
Sân kho trông như thế nào
Sân kho thường nằm ở khu đất cao ráo giữa làng hoặc đầu làng, rộng bằng mấy sân nhà gộp lại. Mặt sân lát gạch đỏ hoặc láng vữa, kẻ ô để chia chỗ phơi cho từng đội. Một phía là dãy nhà kho dài, tường gạch dày, mái ngói, cửa gỗ hoặc cửa sắt nặng, có then cài và ổ khoá to. Trong kho là thóc giống, thóc thu hoạch, phân bón, nông cụ chung.
Góc sân thường có cái kẻng: một khúc sắt hay vành bánh xe cũ treo lên cành cây hoặc cột gỗ, bên cạnh là thanh sắt để gõ. Gần đó là văn phòng nhỏ của ban quản lý, có cái bàn gỗ, cái tủ đựng sổ sách. Mấy cây bàng, cây xoan trồng quanh sân cho bóng mát, mùa hè lá xoan rụng li ti khắp sân.
Ngày thường sân vắng, chỉ có mấy con gà nhặt thóc rơi, trẻ con chạy chơi. Mùa gặt thì sân kho biến thành công trường: thóc vàng trải khắp mặt sân, rơm chất thành đống cao như nhà, tiếng máy tuốt rầm rầm, bụi rơm bay mù mịt. Mùi của sân kho là mùi thóc phơi nắng ngai ngái, mùi rơm mới, mùi mồ hôi người làm.
Mùa gặt trên sân kho: từ bó lúa đến hạt thóc vào kho
Một vụ gặt trên sân kho ngày ấy đi qua nhiều công đoạn, mỗi công đoạn một nhóm người. Theo lời kể của nhiều người lớn tuổi ở nông thôn phía Bắc, trình tự thường như sau:
- Lúa gặt ngoài đồng được bó thành lượm, gánh hoặc chở bằng xe cải tiến về sân kho, xếp thành đống.
- Tuốt lúa: những năm trước dùng máy tuốt đạp chân, trống quay có răng thép, người đứng đạp bàn đạp và cầm lượm lúa đưa vào; ở nhiều nơi còn đập lúa vào cái đòn hay cối đá.
- Rơm sau khi tuốt được giũ, chất thành đống lớn ở góc sân, sau này chia cho các nhà về đun bếp và lót chuồng.
- Thóc được trải đều trên sân, dùng cào gỗ đảo nhiều lần trong ngày cho khô đều, trưa nắng gắt người làm che nón đứng giữa sân.
- Khi thóc khô, dùng quạt hòm, cái máy quạt bằng gỗ có tay quay, để thổi bay hạt lép và bụi rơm, chỉ giữ hạt chắc.
- Thóc đã quạt được đong bằng thúng hay cân bằng cân bàn, ghi sổ, rồi đổ vào kho.
- Gặp trời mưa bất chợt, tiếng kẻng hoặc tiếng hô vang lên, cả làng chạy ra sân vun thóc, che bạt, cảnh hối hả ai từng thấy đều nhớ.
Công đoạn vun thóc chạy mưa là ký ức chung của rất nhiều người. Trẻ con cũng được huy động, cầm cào, cầm chổi, chạy theo người lớn. Mưa xong, cả sân ướt nhẹp, mọi người lại chờ nắng để phơi tiếp.
Tiếng kẻng và nhịp ngày của sân kho
Kẻng sáng: tiếng kẻng gõ dồn từ sáng sớm báo giờ ra đồng. Cả làng nghe thấy, người lớn vội ăn bát cơm nguội rồi vác cuốc đi.
Kẻng trưa và kẻng chiều: gõ báo giờ nghỉ, giờ làm tiếp. Nhịp ngày của làng xoay quanh mấy hồi kẻng ấy, trẻ con không có đồng hồ cũng biết giờ.
Kẻng họp: gõ theo kiểu khác để gọi xã viên ra sân kho họp, nghe phân công việc mùa vụ, chia rơm, chia thóc.
Kẻng báo mưa, báo việc gấp: gõ dồn dập liên hồi. Nghe tiếng kẻng ấy giữa trưa hè là người ta biết phải chạy ra sân ngay.
Người gõ kẻng: thường là một người được giao việc, nhiều nơi là một ông cụ sống gần sân kho. Trẻ con nào cũng mơ được một lần cầm thanh sắt gõ kẻng, và đứa nào lén gõ thử thì bị cả làng tưởng có việc gấp, chạy ra rồi mắng cho một trận.
Khi kẻng im: những năm sau này, khi sân kho hết việc, cái kẻng vẫn treo đó, gỉ dần. Nhiều người lớn tuổi kể rằng sự im lặng của nó là dấu hiệu rõ nhất cho thấy nhịp sống làng đã đổi.
Tuổi thơ quanh đống rơm sân kho
Hình dung một cậu bé chín tuổi ở một làng đồng bằng phía Bắc, khoảng đầu thập niên 80. Mùa gặt, bố mẹ làm trên sân kho đến tối mịt, cậu cùng lũ bạn được thả rông quanh đó. Đống rơm cao gấp đôi người lớn là thế giới của chúng: chui vào khoét hang, trèo lên đỉnh trượt xuống, chơi trốn tìm đến nỗi có đứa nằm trong rơm ngủ quên.
Chiều tối, gió đồng thổi mát, cả bọn nằm ngửa trên đống rơm nhìn trời chuyển từ cam sang tím, đếm những ngôi sao đầu tiên. Đom đóm bay ra từ bờ ruộng, đứa nào nhanh tay bắt được cho vào lọ thuỷ tinh. Rơm mới cọ vào da ngứa ran, về nhà phải tắm giếng mới ngủ được. Có tối sân kho căng phông, đội chiếu bóng về làng, cả làng mang chiếu ra ngồi chật sân.
Mấy chục năm sau, sân kho của làng ấy đã thành trường mẫu giáo. Cậu bé ngày nào đi ngang, nhìn đám trẻ chơi cầu trượt, vẫn nhớ mùi rơm và tiếng kẻng gọi bố mẹ về.
Đồ vật của sân kho và chỗ còn gặp hôm nay
Sân kho có một bộ đồ vật riêng, nhiều món giờ thành hiếm. Nếu bạn về quê, thử tìm xem nhà ai còn giữ:
| Đồ vật | Dùng để làm gì | Hôm nay còn gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Cái kẻng | Báo giờ làm, gọi họp, báo mưa | Treo ở gốc cây trước nhà văn hoá một số thôn |
| Máy tuốt lúa đạp chân | Tuốt hạt khỏi bông lúa | Góc bếp, góc chuồng của vài nhà ở quê, nhà trưng bày đồ xưa |
| Quạt hòm | Thổi bay hạt lép, bụi rơm | Nhiều nhà ở quê vẫn giữ, có nhà vẫn dùng |
| Cào gỗ, chổi rơm | Đảo thóc, vun thóc khi phơi | Vẫn dùng ở các nhà phơi thóc sân gạch |
| Xe cải tiến | Chở lúa, chở phân, chở rơm | Còn ở một số làng, nhiều chiếc đã gắn bánh xe máy |
| Thúng, cân bàn | Đong và cân thóc trước khi nhập kho | Thúng còn nhiều, cân bàn cũ ở các đại lý thóc gạo |
Một món đồ cũ kèm một câu chuyện là bài học sống động hơn mọi trang sách. Đứng cạnh cái quạt hòm, cho trẻ quay thử tay quay, nghe gió vù vù, trẻ sẽ hiểu ngay ông bà ngày xưa làm sạch thóc ra sao.
Một năm của sân kho theo mùa vụ
Ở đồng bằng phía Bắc, nơi cấy hai vụ lúa chính, sân kho bận rộn và nghỉ ngơi theo mùa. Bảng dưới là nhịp chung, mỗi làng có thể sớm muộn khác nhau tuỳ thời tiết và giống lúa:
| Khoảng thời gian | Việc trên sân kho | Trẻ con làm gì |
|---|---|---|
| Đầu năm, sau Tết | Xuất thóc giống, phân bón cho vụ chiêm xuân | Chơi đánh khăng, đá bóng trên sân trống |
| Cuối xuân, đầu hè | Gặt vụ chiêm, tuốt, phơi, quạt thóc | Chạy theo người lớn, vun thóc chạy mưa |
| Giữa hè | Xuất giống vụ mùa, sân rảnh | Chơi trốn tìm, thả diều trên sân kho |
| Mùa thu | Gặt vụ mùa, sân kho đông nhất năm | Trèo đống rơm, bắt đom đóm buổi tối |
| Cuối năm | Kiểm kê, chia thóc, chia rơm | Chờ Tết, giúp bố mẹ gánh rơm về |
Ở miền Trung, mùa vụ lệch hơn vì mưa lũ cuối năm, sân kho thường bận nhất vào mùa hè. Nam Bộ có thời kỳ tập đoàn sản xuất, nhưng hình ảnh sân kho kiểu này ít phổ biến bằng phía Bắc, nhiều người miền Nam lớn lên không có ký ức về nó.
Sân kho đổi thay và còn gặp ở đâu
Ruộng giao về từng hộ. Từ khoảng cuối thập niên 1980, khi ruộng được giao về các hộ gia đình, mỗi nhà tự gặt, tự phơi thóc trên sân nhà mình. Sân kho dần vắng, máy tuốt và quạt hòm chung không còn dùng đến.
Sân kho thành công trình mới. Nhiều sân kho được dùng làm trường học, trạm y tế, nhà văn hoá thôn, sân thể thao hay chợ. Dãy nhà kho có nơi được sửa thành lớp học.
Còn gặp dấu vết. Ở một số làng, dãy nhà kho cũ vẫn đứng đó, tường gạch rêu phong, mái ngói xô lệch. Người lớn tuổi đi ngang thường chỉ cho con cháu: chỗ này ngày xưa là sân kho.
Muốn tìm lại không khí sân phơi thóc: bạn có thể về quê vào mùa gặt, khi nhiều nhà vẫn phơi thóc trên sân gạch, trên mặt đường bê tông làng. Mùi thóc phơi, tiếng cào đảo thóc vẫn y như xưa, chỉ thiếu tiếng kẻng.
Câu đố và câu hỏi "bạn còn nhớ"
Mấy câu đố về sân kho, hợp để hỏi ông bà hay đố nhau trong buổi họp mặt đồng hương. Đáp án đi kèm:
- Cái máy bằng gỗ, có tay quay, thổi bay hạt lép ra khỏi thóc, gọi là gì? (Đáp án: quạt hòm.)
- Ngày xưa không có đồng hồ, cả làng biết giờ ra đồng nhờ âm thanh nào? (Đáp án: tiếng kẻng hợp tác xã.)
- Máy tuốt lúa ngày trước chạy bằng gì? (Đáp án: bằng sức người đạp chân vào bàn đạp cho trống quay.)
- Chiếc xe hai bánh có càng, người kéo hoặc đẩy, chở lúa từ đồng về sân kho, gọi là gì? (Đáp án: xe cải tiến.)
- Bạn còn nhớ cảm giác cả làng chạy ra vun thóc khi trời đổ mưa bất chợt không?
Nếu ông bà từng làm trên sân kho, hãy hỏi ông bà làm đội nào, việc gì, mùa gặt nào nhớ nhất. Đó là những câu chuyện mà sách vở không chép, chỉ còn trong trí nhớ của người trong cuộc.
Câu hỏi thường gặp
Sân kho hợp tác xã dùng để làm gì?
Sân kho là nơi tập trung lúa thu hoạch để tuốt, phơi, quạt, cân đong rồi cất vào kho chung. Ngoài mùa gặt, sân còn là chỗ họp xã viên, chỗ chiếu bóng lưu động và là sân chơi lớn của trẻ con trong làng.
Quạt hòm là gì?
Quạt hòm là dụng cụ làm sạch thóc bằng gỗ, bên trong có cánh quạt quay bằng tay. Thóc đổ từ phễu trên xuống, gió quạt thổi hạt lép, bụi rơm bay ra một phía, hạt chắc rơi xuống máng. Nhiều nhà ở quê vẫn còn giữ.
Tiếng kẻng hợp tác xã báo những gì?
Tiếng kẻng báo giờ ra đồng buổi sáng, giờ nghỉ trưa, giờ làm chiều, gọi họp xã viên và báo việc gấp như trời sắp mưa cần vun thóc. Mỗi việc có một kiểu gõ riêng mà người trong làng đều nhận ra.
Vì sao sân kho dần không còn được dùng?
Vì từ khoảng cuối thập niên 1980, ruộng được giao về từng hộ, mỗi nhà tự gặt và phơi thóc ở sân nhà. Sân kho chung hết việc, nhiều nơi được chuyển thành trường học, nhà văn hoá hay sân thể thao của thôn.
Ở miền Nam có sân kho hợp tác xã không?
Nam Bộ có giai đoạn tổ chức tập đoàn sản xuất, nhưng hình ảnh sân kho hợp tác xã với tiếng kẻng và đống rơm lớn chủ yếu là ký ức của nông thôn phía Bắc và một phần miền Trung, ít phổ biến ở miền Nam.