ThanQuen.comThân Quen
Đời sống thời tem phiếu

Tăng gia ở nhà ngày xưa: rau ban công, gà gầm giường và giàn mướp trước cửa

Tăng gia ở nhà ngày xưa là trồng rau ở ban công, nuôi gà dưới gầm giường, leo giàn mướp trước cửa và nhận việc làm thêm. Tả cách làm, ai làm và ký ức đi kèm.

A father and young son water leafy greens growing in old basins and wooden crates on a narrow rooftop, a gourd trellis overhead, golden evening light, wide shot

Tăng gia ở nhà ngày xưa là việc các gia đình, nhất là ở thành phố thời tem phiếu, tận dụng từng góc nhỏ để tự trồng rau, nuôi gà vịt và nhận việc làm thêm: rau muống, rau ngót trong chậu ở ban công, giàn mướp leo trước cửa, gà nhốt dưới gầm giường, buổi tối cả nhà ngồi dán túi giấy hay bóc lạc thuê. Mục đích đơn giản là có thêm rau cho bữa cơm và thêm tiền cho chi tiêu.

Chữ "tăng gia" ngày ấy quen tới mức trẻ con cũng dùng. Bài này tả những thứ người ta hay trồng và nuôi, cách trồng rau trong chậu vỡ, thùng gỗ, chuyện nuôi gà trong căn hộ, những việc làm thêm tại nhà, một câu chuyện về giàn mướp, khác nhau giữa phố và làng, và vì sao thói quen ấy quay lại dưới hình dạng mới.

Tăng gia là gì, vì sao nhà nào cũng làm

Tăng gia, nói gọn, là làm thêm ngoài công việc chính để có thêm của ăn của để. Ở các cơ quan, xí nghiệp thời ấy có phong trào tăng gia sản xuất: cơ quan trồng rau, nuôi lợn, nuôi cá để cải thiện bữa ăn tập thể. Ở các gia đình, tinh thần ấy được mang về nhà, áp dụng trong không gian chật hẹp của căn hộ, góc sân.

Lý do rất thực tế. Rau mua ngoài chợ tốn tiền, trong khi chỉ cần vài chậu đất là có rau muống, rau ngót, rau cải ăn quanh năm. Một ổ gà đẻ cho mấy quả trứng mỗi tuần là thêm món cho trẻ con. Những việc làm thêm như dán túi giấy, đan len thuê mang lại khoản tiền nhỏ nhưng đều đặn, đủ mua thêm dầu, thêm đường.

Tăng gia cũng là việc của cả nhà. Bố đóng giàn, đóng chuồng; mẹ gieo hạt, chăm gà; ông bà tưới cây, nhặt sâu; trẻ con đi xin đất, xách nước, cho gà ăn. Không ai được miễn, kể cả đứa út, vì việc nào cũng có phần vừa sức.

Một điều ít người trẻ biết: phần nhiều gia đình thời ấy làm tăng gia không phải vì thích làm vườn mà vì cần. Nhưng khi đã quen, nhiều người lại thấy vui với giàn mướp, chậu rau của mình, và giữ thói quen đó tới tận bây giờ.

Những thứ hay được trồng và nuôi ở nhà

Tuỳ chỗ ở là căn hộ tập thể, nhà phố có sân hay nhà ven đô, mỗi gia đình chọn những thứ dễ sống nhất. Bảng sau gom những lựa chọn quen thuộc:

Trồng hoặc nuôiThường đặt ở đâuVì sao được ưa
Rau muốngChậu, thùng ở ban công, sân thượngMọc nhanh, cắt xong lại ra ngọn
Rau ngót, mồng tơiDọc hàng rào, bờ tường, chậu toÍt sâu, hái được lâu, nấu canh ngon
Mướp, bầu, bíGiàn trước cửa, giàn trên sân thượngCho quả cả mùa hè, giàn che nắng
Hành, tía tô, kinh giớiHộp gỗ nhỏ, vỏ đồ hộp trên bậu cửa sổCần ít, dùng hằng ngày
Gà, vịtLồng tre dưới gầm giường, góc sânCó trứng, có thịt dịp giỗ Tết
Thỏ, chim bồ câuChuồng nhỏ trên ban công, trên máiÍt tốn chỗ, đẻ nhanh

Ở những khu ven đô có đất, người ta còn đào ao nhỏ thả cá, trồng chuối, trồng khoai. Còn trong căn hộ tập thể chật chội, mỗi bậu cửa sổ, mỗi mét ban công đều có thể thành một mảnh vườn bé xíu.

Ở phía Nam, cảnh tăng gia trong nhà phố thường là những chậu rau thơm, giàn bầu, giàn khổ qua trước hiên, vài con gà thả ở sân sau. Ở các thị xã miền Trung, nhà có mảnh đất nhỏ thường trồng thêm khoai lang, rau lang quanh nhà, vừa lấy củ vừa lấy ngọn. Mỗi nơi chọn thứ hợp với khí hậu và đất của mình.

Trồng rau trong chậu vỡ, thùng gỗ: cách làm của người phố

Không có đất vườn, người phố phải tự tạo ra luống rau. Cách làm phổ biến được truyền miệng như sau:

  1. Tìm đồ đựng: chậu sành vỡ miệng, thùng gỗ đựng hàng cũ, vỏ thùng sơn, nửa cái lốp xe, cái chậu nhôm thủng đáy. Thứ gì giữ được đất đều dùng được.
  2. Đục vài lỗ ở đáy cho thoát nước, lót một lớp gạch vỡ hoặc sỏi.
  3. Kiếm đất. Trẻ con được giao đi xin đất ở công trường, xúc đất ven hồ, ven bãi đất trống, mang về bằng xô, bằng bao.
  4. Trộn đất với tro bếp, vỏ rau mục, bã chè đã phơi khô cho tơi xốp. Phân thì tận dụng phân gà nhà nuôi, ủ kỹ trước khi dùng.
  5. Gieo hạt hoặc cắm ngọn. Rau muống, rau ngót, mồng tơi chỉ cần cắm ngọn là sống. Hành cắm gốc còn rễ mua ở chợ về.
  6. Tưới bằng nước vo gạo, nước rửa rau đã dùng, buổi sáng sớm hoặc chiều mát. Nước máy yếu thì dùng nước hứng mưa.
  7. Hái rau theo kiểu cắt ngọn, để lại gốc cho ra ngọn mới. Một chậu rau muống có thể cắt nhiều lứa.

Ban công khu tập thể vì thế thường xanh rì, lẫn giữa dây phơi quần áo, chuồng gà, chồng than tổ ong. Nhìn từ dưới lên, mỗi căn hộ như có một khu vườn nhỏ treo lơ lửng.

Nuôi gà trong căn hộ: tiếng gáy lúc rạng sáng

Nuôi gà trong căn hộ tập thể là chuyện không hiếm. Người ta đan một cái lồng tre, đặt dưới gầm giường, trong góc bếp hay ngoài ban công. Ban ngày có khi thả gà ra hành lang cho chạy, tối lại nhốt vào. Gà mái được ưa hơn vì đẻ trứng và ít ồn, nhưng nhà nào cũng có lúc nuôi một con gà trống để dành cho ngày giỗ.

Âm thanh của gà là thứ hàng xóm nhớ nhất. Con gà trống trên tầng bốn gáy vang lúc bốn giờ sáng, cả dãy nhà thức theo. Gà mái đẻ xong kêu cục tác inh ỏi, trẻ con lao ra lồng nhặt trứng còn ấm. Mùi phân gà, mùi thóc, mùi cám lẫn vào không khí căn hộ.

Thức ăn cho gà là cơm thừa, tấm, rau băm, có khi là giun, dế trẻ con bắt ở bãi đất. Đứa trẻ được giao chăm gà thường coi nó như bạn: đặt tên, nói chuyện, khoe với hàng xóm khi gà đẻ được quả trứng to.

Những quả trứng gà nhà được để dành cho người ốm, cho đứa nhỏ nhất hoặc đứa đang ôn thi. Một quả trứng luộc chia đôi cho hai anh em là hình ảnh mà nhiều người lớn hôm nay vẫn kể với giọng nghèn nghẹn.

Làm thêm tại nhà: những buổi tối cả nhà cùng ngồi

Dán túi giấy. Nhiều nhà nhận giấy cũ, hồ dán từ cơ sở thu mua, buổi tối ngồi gấp, dán thành túi đựng hàng. Trẻ con quết hồ, người lớn gấp, đếm từng chục rồi buộc lại. Mùi hồ bột sắn chua chua là mùi của những buổi tối ấy.

Bóc lạc, nhặt đỗ thuê. Có nơi nhận bóc lạc, nhặt đỗ, tách hạt sen thuê theo cân. Cả nhà ngồi quanh cái nong, tay bóc, miệng kể chuyện, móng tay đau nhức sau mỗi buổi.

Đan len, móc khăn. Những bà, những mẹ khéo tay nhận đan áo len, móc khăn cho cơ sở thu mua hoặc cho người quen đặt. Kim đan lách cách tới khuya.

Khâu, may vá. Nhà có máy khâu nhận khâu gia công, vá quần áo cho hàng xóm, lên gấu quần, đổi lại tiền công hoặc ít gạo, ít đường.

Làm đồ chơi, hoa giấy. Gần Trung thu, Tết, có nhà nhận làm đèn ông sao, đèn lồng giấy, hoa giấy để bán. Trẻ con vừa làm vừa chơi, được giữ lại một cái đèn cho mình.

Câu chuyện giàn mướp trước cửa

Kể về một gia đình giả định ở dãy nhà cấp bốn của một khu tập thể phía Bắc, khoảng giữa thập niên 1980. Mùa xuân, người bố dựng một cái giàn bằng tre và dây thép trước cửa, bà nội gieo mấy hạt mướp vào cái thùng gỗ đầy đất. Đứa cháu gái tám tuổi được giao tưới mỗi chiều.

Ngọn mướp bò lên giàn, lá xanh phủ kín, đến hè thì trổ hoa vàng. Con bé đếm hoa mỗi sáng, đếm quả mỗi chiều, quả nào to là đánh dấu bằng sợi chỉ đỏ để để dành làm giống. Giàn mướp che nắng cho cả khoảng sân, trưa hè hàng xóm mang ghế ra ngồi dưới giàn hóng mát.

Cả mùa hè, nhà ấy ăn canh mướp nấu với tép, mướp xào, mướp luộc chấm nước mắm. Mướp nhiều thì biếu hàng xóm, hàng xóm biếu lại mớ rau ngót, mấy quả cà. Cuối mùa, quả mướp già để lại trên giàn tới khi khô, bóc vỏ lấy xơ làm miếng rửa bát, hạt cất đi gieo năm sau.

Nhiều năm sau, khi đã có nhà riêng, cô gái ấy vẫn trồng một giàn mướp trên sân thượng. Không phải vì thiếu rau, mà vì nhớ những buổi chiều cầm gáo nước đứng dưới giàn xanh.

Phố, làng và hôm nay: tăng gia đi đâu, vài câu đố

Ở làng quê, trồng rau nuôi gà vốn là chuyện thường ngày, chữ "tăng gia" ít được nhắc. Ở phố, tăng gia là một sự cố gắng thêm, và nó thưa dần từ thập niên 1990 khi rau, trứng, thịt bán đầy chợ, thu nhập khá hơn, việc nuôi gà trong căn hộ bị hạn chế. Tuy vậy, thói quen ấy đang quay lại dưới hình dạng mới: vườn rau sân thượng, rau trồng thùng xốp, chậu rau thơm trên bậu cửa sổ chung cư, chỉ khác là bây giờ người ta trồng vì thích, vì muốn rau sạch, chứ không vì thiếu. Thử hỏi người lớn vài câu:

  • "Không cần vườn, không cần ruộng, cắt ngọn lại mọc, ăn cả mùa hè" là rau gì? — Rau muống trồng chậu.
  • Quả mướp già để khô trên giàn được dùng làm gì? — Lấy xơ làm miếng rửa bát, lấy hạt làm giống.
  • Buổi tối thời tem phiếu, nhiều nhà ngồi dán thứ gì để kiếm thêm tiền? — Túi giấy.
  • Vì sao người ta tưới rau bằng nước vo gạo? — Vì tận dụng được nước, lại có chút dinh dưỡng từ gạo.

Nếu nhà có ban công, bạn có thể cùng con trồng một chậu rau muống từ ngọn mua ở chợ. Trong lúc chờ rau lên, kể cho con nghe ngày xưa ông bà cũng trồng như thế, và vì sao.

Câu hỏi thường gặp

Tăng gia là gì?

Tăng gia là làm thêm ngoài công việc chính để có thêm thực phẩm hoặc thu nhập, như trồng rau, nuôi gà vịt, nhận việc làm thêm tại nhà. Thời tem phiếu, đây là việc rất phổ biến ở các gia đình thành phố và cả ở các cơ quan, xí nghiệp.

Ngày xưa người phố trồng rau ở đâu?

Người phố trồng rau ở ban công, sân thượng, bậu cửa sổ, dọc hàng rào, trong chậu sành vỡ, thùng gỗ cũ, vỏ thùng sơn hay nửa cái lốp xe. Đất xin ở công trường hoặc bãi đất trống, trộn thêm tro bếp và vỏ rau mục.

Nuôi gà trong căn hộ có phổ biến không?

Khá phổ biến ở các khu tập thể thời tem phiếu, nhất là ở các thành phố phía Bắc. Gà được nhốt trong lồng tre dưới gầm giường, góc bếp hoặc ban công, cho ăn cơm thừa, tấm, rau băm để lấy trứng và thịt cho dịp giỗ Tết.

Ngày xưa làm thêm tại nhà những việc gì?

Các việc hay gặp là dán túi giấy, bóc lạc hoặc nhặt đỗ thuê, đan len, móc khăn, khâu gia công, làm đèn ông sao hay hoa giấy trước Trung thu và Tết. Cả nhà thường cùng làm vào buổi tối.

Ngày nay còn tăng gia ở nhà không?

Thói quen ấy quay lại dưới dạng vườn rau sân thượng, rau trồng thùng xốp và chậu rau thơm ở chung cư. Khác ngày xưa, người ta trồng chủ yếu vì thích làm vườn và muốn tự có rau, chứ không vì thiếu thực phẩm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138