ThanQuen.comThân Quen
Quà vặt tuổi thơ

Tào phớ gánh rong ngày xưa: thùng gỗ ấm, muôi nhôm mỏng và nước đường gừng

Tào phớ gánh rong ngày xưa: thùng gỗ giữ ấm, chiếc muôi nhôm hớt từng lớp mỏng, nước đường gừng hay hoa nhài. Tả gánh hàng, tiếng rao và tên gọi theo từng vùng.

A street vendor kneels by a shoulder pole with a wooden barrel, scooping soft white tofu pudding into a small bowl for a child, lamplit evening alley, low angle

Tào phớ gánh rong ngày xưa là món đậu phụ non mềm như thạch, đựng trong thùng gỗ hoặc nồi nhôm giữ ấm trên một đầu quang gánh, được người bán hớt từng lớp mỏng bằng chiếc muôi nhôm dẹt vào bát, chan nước đường gừng hoặc nước đường thơm hoa nhài, bán qua ngõ phố vào chiều tối. Phía Bắc gọi là tào phớ, nhiều nơi phía Nam gọi tàu hũ nước đường, có nơi miền Trung gọi đậu hủ.

Món này rẻ, mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông, nên gần như ai lớn lên ở phố thập niên 80, 90 đều từng ngồi xổm cạnh gánh tào phớ ăn một bát. Bài này tả lại gánh hàng, cách hớt tào phớ, vị nước đường từng mùa, khác biệt theo vùng, cách làm ở nhà và vì sao tiếng rao tào phớ thưa dần.

Gánh tào phớ gồm những gì

Một đầu gánh là thùng tào phớ. Thường là một cái thùng gỗ tròn hoặc nồi nhôm to có nắp, bên ngoài quấn chăn bông hay bao tải cho giữ ấm. Tào phớ được làm từ sáng hoặc trưa, đổ đầy thùng để đông lại, mặt trắng phẳng như mặt hồ.

Đầu kia là bát, thìa và nước đường. Một cái thúng hay hòm gỗ đựng chồng bát sứ nhỏ, thìa nhôm, xô nước rửa bát, và một cái can hoặc nồi nước đường. Mùa hè có thêm một phích đá nhỏ.

Chiếc muôi hớt là dụng cụ quan trọng nhất. Đó là một chiếc muôi nhôm rất mỏng, dẹt, gần như phẳng, đường kính cỡ lòng bàn tay. Người bán dùng nó hớt từng lớp tào phớ mỏng như giấy, xếp chồng vào bát cho tới khi đầy.

Vài chiếc ghế con. Người bán thường mang theo mấy chiếc ghế nhựa hay ghế gỗ thấp. Khách ngồi ăn tại chỗ, ngay bên đòn gánh, ăn xong trả bát.

Đồ nghề gọn trong một đòn gánh. Cả gánh hàng nặng nhưng gọn, người bán quẩy đi bộ cả buổi, đặt xuống ở đầu ngõ hoặc trước cửa nhà ai gọi. Đòn gánh tre bóng lên vì mồ hôi tay, hai đầu đung đưa theo nhịp bước, tiếng bát va nhau lách cách trong thúng.

Chiếc muôi hớt và những lớp tào phớ mỏng như giấy

Xem người bán hớt tào phớ là một thú vui riêng. Người bán mở nắp thùng, hơi ấm bốc lên, mặt tào phớ trắng mịn. Chiếc muôi nhôm lướt nghiêng trên mặt tào phớ, nhẹ như hớt bọt, lấy lên một lớp mỏng tang, run run, rồi lật vào bát. Lượt sau lại một lớp nữa, cứ thế chừng năm sáu lượt là đầy bát. Không có miếng nào bị nát, các lớp xếp lên nhau như cánh hoa.

Người bán giỏi hớt rất đều tay, bát nào cũng đầy như bát nào. Lớp tào phớ mỏng giúp nước đường thấm vào giữa các lớp, nên ăn mềm và ngọt đều, khác hẳn khi xúc một miếng dày.

Ăn tào phớ có cảm giác riêng: thìa nhôm vừa chạm vào là lớp tào phớ đã vỡ, gần như không cần nhai, trôi xuống cổ cùng nước đường. Vị đậu nhẹ, hơi ngậy, mùi thơm của đậu tương nấu chín còn phảng phất. Nước đường hơi sánh, ngọt vừa, vị gừng cay ấm hoặc mùi hoa nhài thơm dịu tuỳ mùa.

Trẻ con thích nhất là được ăn bát đầu tiên khi thùng vừa mở, lúc tào phớ còn nóng và lớp mặt mịn nhất. Có đứa ăn xong còn cầm bát húp hết giọt nước đường cuối cùng, liếm cả thìa.

Tào phớ bốn mùa và theo từng vùng

Cùng một món đậu phụ non, nhưng cách chan, cách ăn thay đổi theo mùa và theo vùng. Bảng sau tổng hợp những cách mà nhiều người còn nhớ; ranh giới chỉ là tương đối:

Mùa hoặc vùngCách ănĐiểm đặc biệt
Mùa hè ở nhiều phố phía BắcTào phớ nguội, chan nước đường thơm hoa nhài, thêm đá bàoMát, thơm dịu, ăn buổi chiều sau giờ ngủ trưa
Mùa đông ở phía BắcTào phớ nóng, chan nước đường gừngẤm bụng, cay nhẹ, hay ăn buổi tối
Nhiều nơi phía NamTàu hũ nước đường gừng, có nơi thêm nước cốt dừa, bột bángBéo hơn, ngọt hơn, gọi là tàu hũ
Có nơi miền TrungĐậu hủ chan nước đường gừng, ăn nóngTên gọi đậu hủ, bán bằng gánh hoặc xe đẩy

Ngoài tào phớ, nhiều gánh hàng còn bán kèm sữa đậu nành đựng trong can nhôm, rót ra cốc thuỷ tinh, ngọt nhẹ và ấm. Ở phía Nam, xe đẩy bán tàu hũ và sữa đậu nành thường đi cùng nhau, vì cả hai cùng làm từ một mẻ đậu xay. Có người bán còn để riêng một ít bã đậu cho nhà ai nuôi lợn.

Tiếng rao tào phớ trong những tối mất điện

Tiếng rao tào phớ thường vang lên vào chiều muộn và tối, kéo dài, trầm, chỉ ba chữ "ai tào phớ" là đủ. Ở phố, nghe tiếng rao này thường là lúc người lớn vừa ăn cơm xong, trẻ con được xin tiền ăn một bát.

Hãy hình dung một tối hè cuối thập niên 1980 ở một khu tập thể phía Bắc. Cả khu mất điện, trong nhà nóng như lò, mọi người kéo ghế ra hành lang, ra sân ngồi quạt nan. Trẻ con chạy rông ngoài sân dưới ánh trăng. Tiếng rao tào phớ từ cổng khu vọng vào, và cả sân như sống lại. Bà mẹ gọi theo, người bán đặt gánh dưới gốc cây giữa sân. Mấy nhà gọi liền mấy bát, người lớn ngồi ghế, trẻ con ngồi bệt trên bậc thềm.

Ngọn đèn dầu nhỏ của người bán đặt trên nắp thùng, ánh sáng vàng hắt lên mặt tào phớ trắng. Tào phớ mùa hè chan nước đường hoa nhài, thêm mấy viên đá nhỏ. Trẻ con vừa ăn vừa nghe người lớn kể chuyện, bát tào phớ là thứ duy nhất mát lạnh trong buổi tối oi bức ấy.

Rất nhiều người lớn bây giờ, khi nhắc tới tào phớ, nhớ đến cái buổi tối mất điện nhiều hơn nhớ vị của nó.

Làm tào phớ ở nhà theo cách đơn giản

Nếu muốn làm lại một bát tào phớ cho cả nhà, bạn có thể làm theo trình tự giản lược dưới đây. Cách làm của người bán chuyên nghiệp khác nhau về tỷ lệ và chất làm đông, nên đây chỉ là gợi ý để thử:

  1. Ngâm đậu tương qua đêm cho nở, đãi bỏ bớt vỏ.
  2. Xay đậu với nước, lọc qua vải sạch để lấy sữa đậu, vắt kiệt bã.
  3. Đun sữa đậu trên lửa nhỏ, khuấy đều, hớt bọt, để sôi thêm vài phút cho chín.
  4. Pha chất làm đông dùng cho đậu phụ non theo đúng hướng dẫn trên gói mua ở cửa hàng, cho vào đáy nồi hoặc thố.
  5. Đổ sữa đậu nóng từ trên cao xuống thố cho hoà đều, đậy nắp, để yên không xê dịch khoảng hai mươi đến ba mươi phút cho đông.
  6. Nấu nước đường với gừng đập dập, hoặc để nguội rồi thả vài bông hoa nhài cho thơm.
  7. Dùng muôi mỏng hớt từng lớp vào bát, chan nước đường.

Khó nhất là bước để đông: xê dịch nồi là tào phớ vỡ, làm đông quá tay thì tào phớ cứng như đậu phụ. Lần đầu làm hỏng cũng không sao, vẫn có thể chan nước đường ăn, vị không khác là bao.

Vì sao tiếng rao tào phớ thưa dần, và nay ăn ở đâu

Tào phớ không mất đi, nhưng gánh tào phớ đi rong thưa dần. Người bán chuyển sang ngồi cố định một chỗ ở góc phố, đầu chợ, hoặc mở hẳn quán nhỏ có bàn ghế. Thu nhập từ việc gánh đi bộ cả tối không còn hấp dẫn, ngõ phố đông xe hơn, đi bộ quẩy gánh trở nên vất vả.

Thói quen ăn cũng thay đổi. Các quán đồ uống, quán chè bày bán hàng chục món, tào phớ phải cạnh tranh với trà sữa, sữa chua, chè thập cẩm. Nhiều nơi bán tào phớ kèm trân châu, thạch, nước cốt dừa, khác hẳn bát tào phớ chỉ có nước đường ngày xưa.

Ngày nay bạn vẫn dễ tìm tào phớ ở chợ, ở các góc phố có hàng ngồi cố định, ở xe đẩy bán vào buổi chiều tại nhiều thành phố phía Nam, ở các khu ẩm thực. Muốn ăn đúng kiểu xưa, hãy hỏi người bán phần tào phớ chỉ chan nước đường gừng hoặc nước hoa nhài, không thêm topping. Còn nếu may mắn nghe được tiếng rao "ai tào phớ" giữa ngõ vào buổi tối, đừng ngại gọi lại một bát và ngồi xuống chiếc ghế con.

Bạn còn nhớ: câu đố và câu hỏi về tào phớ

Mấy câu hỏi nhỏ để đố nhau trong bữa tối, đáp án ở ngay sau dấu gạch. Câu nào khó với trẻ nhỏ thì người lớn kể thêm chuyện của mình:

  • "Trắng như mây, mềm như nước, phải lấy muôi mỏng mới múc lên được" là món gì? — Tào phớ.
  • Mùa hè, tào phớ ở nhiều phố phía Bắc thường chan nước đường thơm hoa gì? — Hoa nhài.
  • Ở nhiều tỉnh phía Nam, tào phớ được gọi là gì và hay ăn thêm thứ gì? — Tàu hũ nước đường, có nơi thêm nước cốt dừa và bột báng.
  • Vì sao gánh tào phớ phải quấn chăn quanh thùng? — Để giữ ấm cho tào phớ suốt buổi bán, nhất là vào mùa đông.
  • Chiếc muôi của người bán tào phớ khác muôi thường ở điểm nào? — Nó mỏng và dẹt gần như phẳng, để hớt từng lớp mà không làm vỡ.
  • Tiếng rao quen nhất của gánh tào phớ là câu gì? — Ba chữ kéo dài "ai tào phớ".

Một câu hỏi mở để kết thúc: lần gần nhất bạn ăn tào phớ là ở đâu, ngồi ghế hay đứng, ăn nóng hay ăn lạnh? Với nhiều người lớn, câu trả lời sẽ khiến họ nhận ra mình đã lâu lắm không ngồi xuống một chiếc ghế con bên gánh hàng rong. Nếu con cháu tò mò, hãy hẹn nhau một buổi chiều đi tìm hàng tào phớ gần nhà, gọi bát chỉ có nước đường, và kể cho con nghe chuyện những tối mất điện ngồi ăn tào phớ ngoài sân khu tập thể.

Câu hỏi thường gặp

Tào phớ và tàu hũ nước đường có phải là một món?

Về cơ bản là một món: đậu phụ non làm từ sữa đậu tương, chan nước đường. Phía Bắc quen gọi tào phớ, nhiều nơi phía Nam gọi tàu hũ nước đường, có nơi miền Trung gọi đậu hủ. Cách chan và đồ ăn kèm có khác tuỳ vùng.

Tào phớ nước hoa nhài là gì?

Đó là tào phớ chan nước đường đã ướp hương hoa nhài, thường ăn nguội hoặc thêm đá vào mùa hè ở nhiều phố phía Bắc. Mùi hoa nhài thơm dịu làm bát tào phớ có cảm giác mát hơn so với nước đường gừng.

Vì sao người bán dùng muôi mỏng để múc tào phớ?

Tào phớ rất mềm, xúc bằng thìa sâu sẽ nát. Chiếc muôi nhôm mỏng và dẹt giúp hớt từng lớp mỏng mà không vỡ, các lớp xếp lên nhau trong bát, nước đường thấm đều vào giữa nên ăn ngon hơn.

Tào phớ ngày xưa thường bán vào lúc nào?

Gánh tào phớ thường đi vào chiều muộn và buổi tối, với tiếng rao kéo dài "ai tào phớ". Mùa hè người ta ăn tào phớ nguội với nước hoa nhài và đá, mùa đông ăn nóng với nước đường gừng.

Làm tào phớ ở nhà có khó không?

Không quá khó nhưng cần kiên nhẫn: ngâm đậu, xay, lọc, đun sữa đậu, dùng chất làm đông theo hướng dẫn trên gói, rồi để yên cho đông. Bước khó nhất là để đông mà không xê dịch, làm hỏng vài lần là quen tay.

Ngày nay ăn tào phớ kiểu xưa ở đâu?

Bạn có thể tìm ở chợ, hàng ngồi cố định ở góc phố, xe đẩy buổi chiều ở nhiều thành phố phía Nam. Muốn đúng kiểu xưa thì gọi phần chỉ có nước đường gừng hoặc nước hoa nhài, không thêm trân châu hay thạch.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138