Tiếng rao đêm ngày xưa là tiếng của những người bán hàng rong đi bộ hoặc đạp xe qua ngõ nhỏ lúc tối muộn, cất giọng ngân dài để báo món mình bán: bánh mì nóng, xôi lạc, bánh giò, ngô luộc, chè, hay tiếng gõ lóc cóc của gánh mì ở phía Nam. Ai đói thì chạy ra cửa gọi, ai ở trên gác thì thả cái rổ buộc dây xuống. Tiếng rao vang lên rồi xa dần, đi hết ngõ này sang ngõ khác.
Với nhiều người lớn lên ở phố khoảng thập niên 80, 90, tiếng rao đêm gắn với những tối ôn bài, những đêm mất điện ngồi quạt nan ngoài hiên, những bữa ăn khuya bất chợt. Bài này nhớ lại các tiếng rao ấy ở mỗi miền, người đi rao, cách mua hàng từ trên gác, vì sao chúng thưa dần, và làm gì để giữ lại cho con cháu.
Tiếng rao đêm nghe như thế nào
Tiếng rao đêm khác tiếng rao ban ngày ở chỗ nó vang trong im lặng. Khoảng chín, mười giờ tối, ngõ đã vắng, tivi các nhà đã tắt, chỉ còn tiếng quạt và tiếng côn trùng. Bỗng từ đầu ngõ vọng lại một giọng kéo dài, chữ cuối ngân lên rồi rơi xuống. Người nghe chưa rõ chữ đã biết món gì, vì mỗi món có một nhịp riêng mà tai đã quen.
Người rao không hét. Giọng rao đêm thường đều, hơi khàn, nhịp chậm, như sợ đánh thức trẻ con. Có tiếng rao ba chữ, có tiếng rao một câu dài. Giữa hai lần rao là khoảng lặng chừng vài chục bước chân, đủ để người trong nhà kịp quyết định có mua hay không. Nếu không ai gọi, tiếng rao đi xa dần, nhỏ dần rồi tắt hẳn ở cuối ngõ.
Đi kèm tiếng rao là những âm thanh khác: tiếng quang gánh kẽo kẹt, tiếng dép lê trên mặt đường, tiếng nắp nồi lạch cạch, tiếng chuông xe đạp leng keng. Ở phía Nam là tiếng hai thanh tre gõ vào nhau lóc cóc, tiếng của gánh mì, gánh hủ tiếu, không cần một lời nào mà ai cũng biết.
Những tiếng rao quen thuộc ở mỗi miền
Món bán đêm và cách rao khác nhau theo vùng. Bảng sau ghi lại những tiếng rao hay được nhắc trong ký ức của nhiều người, câu rao là cách nói phổ biến chứ không cố định:
| Vùng | Món bán đêm | Cách rao hay nghe |
|---|---|---|
| Phố phía Bắc | Bánh mì nóng | "Bánh mì nóng giòn đây", có người chỉ rao "bánh mì đây" |
| Phố phía Bắc | Xôi lạc, xôi ngô | "Ai xôi lạc, xôi ngô không" |
| Phố phía Bắc | Bánh giò, bánh khúc | "Bánh giò nóng đây", "ai bánh khúc nóng đây" |
| Phía Bắc và miền Trung | Ngô luộc, khoai luộc | "Ngô luộc đây", "ai khoai lang luộc không" |
| Miền Trung | Chè, bắp nấu | Rao ngắn kèm tên món, giọng địa phương rất riêng |
| Nam Bộ | Hủ tiếu, mì | Không rao, gõ hai thanh tre lóc cóc |
| Nam Bộ | Bánh bao, bánh giò, chè, trứng vịt lộn | Rao kéo dài, nhiều nơi kèm tiếng loa nhỏ về sau |
Người lớn tuổi hay kể rằng nhiều tiếng rao còn khác nhau theo từng phố, từng người bán. Có bà rao bánh giò rất trầm, có chị rao xôi cao vút, trẻ con trong ngõ nhại theo, thuộc giọng từng người. Chỉ cần nghe tiếng là biết "bà bánh giò hôm nay đến muộn".
Ai là người đi rao đêm
Những người từ quê lên phố. Nhiều người bán hàng đêm là phụ nữ từ các làng ven đô vào thành phố, ban ngày làm việc khác, tối gánh hàng đi để có thêm thu nhập. Họ thuê chỗ trọ chật, sáng sớm dậy đồ xôi, nấu chè.
Gánh hàng nặng hai đầu. Một đầu là nồi xôi hay nồi bánh giò ủ trong chăn bông, đầu kia là rổ lá, hộp muối vừng, chồng bát. Ở phía Bắc, nhiều người treo thêm chiếc đèn dầu hay đèn bão ở đầu đòn gánh.
Xe đạp với thùng xốp. Về sau, nhiều người chuyển sang đạp xe, buộc thùng xốp sau yên giữ nóng. Đi được xa hơn, rao được nhiều ngõ hơn.
Những tay rao quen mặt. Có người bán cùng một tuyến ngõ suốt mười năm, quen từng nhà, biết nhà nào hay mua, nhà nào có người ốm. Có hôm bán hết sớm mà vẫn đi qua ngõ quen, rao một câu như để chào.
Những đứa trẻ phụ việc. Có những đứa trẻ đi theo mẹ bán hàng, ngồi trên yên sau, ngủ gật trên thùng hàng. Đó là một phần của tiếng rao đêm ít ai nhắc tới.
Một đêm ôn thi và tiếng rao bánh giò
Hình dung một cậu học sinh lớp chín ở một khu tập thể bốn tầng, khoảng đầu thập niên 90. Tháng sáu, mùa thi chuyển cấp, cậu ngồi học dưới ngọn đèn bàn, quạt kêu tạch tạch, bụng sôi vì cơm tối ăn từ sáu giờ. Mười giờ kém, từ dưới sân vọng lên giọng quen: "Bánh giò nóng đây". Cậu chạy ra ban công, gọi to "bà ơi cho cháu hai cái".
Mẹ cậu đã quen việc này. Bà lấy cái rổ nhựa buộc sẵn dây dù, bỏ vào mấy tờ tiền, thả từ tầng ba xuống. Bà bán hàng đặt hai cái bánh giò gói lá chuối vào rổ, nhặt tiền, bỏ tiền thừa vào, giật dây hai cái báo xong. Cậu kéo rổ lên, bánh còn nóng hổi, hơi nước làm lá chuối mềm oặt, mùi mộc nhĩ và hạt tiêu bay lên.
Hai mẹ con ngồi ăn ngoài ban công, nhìn xuống sân, thấy ánh đèn của gánh hàng đi xa dần sang dãy nhà bên, nghe tiếng rao lặp lại nhỏ hơn. Ba mươi năm sau, cậu đã có con học thi, gọi đồ ăn khuya qua điện thoại, nhưng thứ cậu kể cho con nghe vẫn là cái rổ buộc dây và giọng rao của bà bánh giò năm ấy.
Mua hàng rong từ trên gác: cách thả rổ
Thả rổ là cách mua hàng đặc trưng của những ai sống ở nhà tập thể, nhà ống nhiều tầng. Cách làm quen thuộc gồm mấy bước:
- Chuẩn bị sẵn một cái rổ nhựa hoặc làn nhỏ, buộc chắc vào cuộn dây dù đủ dài, cất ở góc ban công.
- Nghe tiếng rao, ra ban công gọi người bán dừng lại, nói rõ mua gì, bao nhiêu.
- Bỏ tiền vào rổ, có nhà kẹp tiền bằng cái kẹp phơi quần áo cho khỏi bay.
- Thả rổ từ từ, tránh va vào ban công tầng dưới và dây điện.
- Chờ người bán đặt hàng và tiền thừa vào, giật dây ra hiệu.
- Kéo lên đều tay, giữ rổ thẳng để bát chè, gói xôi không đổ.
Ngày ấy không ai lo bị cầm nhầm tiền, người bán cũng chẳng ngại thả hàng vào rổ của người mình không nhìn rõ mặt. Cái rổ buộc dây là một chi tiết nhỏ nhưng cho thấy cả một kiểu tin nhau của phố cũ.
Ăn khuya ngày xưa và bây giờ
Tiếng rao đêm gắn với một kiểu ăn khuya rất khác bây giờ. Đặt cạnh nhau sẽ thấy cả cách sống đã đổi thế nào:
| Điểm | Ngày xưa | Bây giờ |
|---|---|---|
| Cách biết có đồ ăn | Nghe tiếng rao ngoài ngõ | Mở ứng dụng trên điện thoại |
| Món hay ăn | Bánh giò, xôi, bánh mì, ngô khoai, chè | Đủ món, kể cả đồ chiên, trà sữa |
| Cách mua | Chạy ra cửa hoặc thả rổ từ trên gác | Người giao hàng gọi điện, để ở cổng |
| Đồ gói | Lá chuối, lá dong, giấy báo cũ | Hộp nhựa, túi nilon, hộp giấy |
| Ai ăn | Học sinh ôn thi, người làm ca đêm, cả nhà lúc mất điện | Gần như mọi người, mọi giờ |
| Người bán | Người quen mặt, đi cùng một tuyến ngõ | Quán ở xa, người giao thay đổi liên tục |
Cái được của bây giờ là tiện và nhiều lựa chọn. Cái mất là cuộc gặp ngắn ngủi giữa người mua và người bán quen: một câu hỏi thăm, một lời dặn "mai bà có qua không", và cảm giác cả ngõ cùng nghe chung một tiếng rao.
Vì sao tiếng rao đêm thưa dần
Loa thu âm thay giọng người. Những năm gần đây, nhiều người bán dùng loa nhỏ phát câu rao đã ghi âm, lặp lại liên tục. Tiện cho người bán nhưng mất đi giọng riêng của từng người.
Đặt đồ ăn qua điện thoại. Ăn khuya giờ chỉ cần mấy cái chạm màn hình, đồ ăn đưa tận cửa. Người ta ít còn ngồi chờ tiếng rao.
Nhà cao, cửa kín, máy lạnh. Đóng cửa bật điều hoà thì không nghe thấy tiếng rao ngoài ngõ. Những khu nhà mới có bảo vệ, hàng rong không vào được.
Phố đông và ồn hơn. Tiếng xe máy, tiếng nhạc che mất giọng rao. Ở nhiều ngõ, tiếng rao giờ chỉ còn nghe rõ sau mười một giờ đêm.
Người bán đổi nghề. Nhiều người bán ngày trước đã già, con cái đi làm công ty, không ai nối gánh.
Thói quen ăn uống đổi khác. Ngày trước, bữa tối nhiều nhà ăn sớm và đạm bạc, nên một gói xôi lúc khuya là quý. Bây giờ tủ lạnh nhà nào cũng có sẵn đồ ăn, cái đói lúc mười giờ đêm không còn cần đến gánh hàng đi ngang.
Giữ lại tiếng rao và câu đố cho con cháu
Tiếng rao vẫn còn ở nhiều ngõ nhỏ, nhất là trong phố cũ và khu tập thể. Nếu muốn giữ lại cho con cháu, bạn có thể thử:
- Ghi âm tiếng rao quen trong ngõ nhà mình bằng điện thoại, ghi chú ngày tháng và món bán. Vài năm nữa đó là thứ quý.
- Cho trẻ tự xuống mua một lần khi nghe tiếng rao, trả tiền, chào người bán.
- Đố vui: món gì gói trong lá chuối, nhân thịt mộc nhĩ, rao "nóng đây" lúc khuya? (Đáp án: bánh giò.)
- Đố vui: ở phía Nam, gánh nào không rao mà gõ lóc cóc? (Đáp án: gánh hủ tiếu, gánh mì, nên mới có tên hủ tiếu gõ.)
- Đố vui: ở nhà tập thể, muốn mua hàng mà không xuống cầu thang thì làm thế nào? (Đáp án: thả rổ buộc dây xuống.)
- Bạn còn nhớ tiếng rao nào nhất? Thử rao lại cho con cháu nghe, thế nào cả nhà cũng cười.
Tiếng rao là thứ dễ mất nhất trong ký ức phố phường, vì nó không để lại đồ vật nào. Một đoạn ghi âm ngắn hay một lần rao lại trong bữa cơm là cách giữ nó lâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ngày xưa ban đêm thường có những tiếng rao gì?
Ở phố phía Bắc hay nghe bánh mì nóng, xôi lạc, xôi ngô, bánh giò, bánh khúc, ngô khoai luộc. Ở phía Nam có tiếng gõ của gánh hủ tiếu, gánh mì và tiếng rao bánh bao, chè, trứng vịt lộn.
Hủ tiếu gõ là gì?
Hủ tiếu gõ là cách gọi gánh hoặc xe hủ tiếu bán rong ở Nam Bộ. Người bán hoặc người phụ gõ hai thanh tre vào nhau thành tiếng lóc cóc để báo hiệu thay cho lời rao, người trong nhà nghe tiếng là gọi.
Thả rổ mua hàng rong là thế nào?
Người ở tầng cao buộc cái rổ vào sợi dây dài, bỏ tiền vào rồi thả xuống cho người bán ở dưới. Người bán đặt hàng và tiền thừa vào rổ, người mua kéo lên. Cách này rất phổ biến ở nhà tập thể nhiều tầng.
Vì sao tiếng rao đêm ngày nay ít nghe thấy?
Vì người bán dùng loa phát câu rao ghi âm sẵn, người mua quen đặt đồ ăn qua điện thoại, nhà cửa đóng kín bật điều hoà, phố ồn hơn và nhiều người bán cũ đã nghỉ, không có người nối gánh.
Có cách nào giữ lại tiếng rao cho thế hệ sau không?
Cách đơn giản nhất là ghi âm tiếng rao còn nghe được quanh nhà, ghi chú ngày tháng và món bán, kể chuyện cho con cháu và để trẻ tự mua hàng rong một lần. Ký ức âm thanh cần được ghi lại mới không mất.