ThanQuen.comThân Quen
Đồ vật trong nhà ngày xưa

Tivi đen trắng có cửa kéo: chiếc hộp gỗ quý nhất nhà một thời

Tivi đen trắng có cửa kéo nằm trong hộp gỗ bốn chân, núm xoay kênh kêu tạch tạch, đi kèm ổn áp và ăng ten. Tả lại cách bật, cách giữ và vì sao nó vắng dần.

A Vietnamese father and son seen from behind adjust a tall antenna tied to a bamboo pole beside an old tiled-roof house, late afternoon, wide shot, golden haze

Tivi đen trắng có cửa kéo là loại tivi màn hình cong, hình ảnh chỉ hai màu đen trắng, đặt trong một chiếc hộp gỗ có hai cánh cửa kéo hoặc cửa gập phía trước, thường đứng trên bốn chân thon hoặc kê trên nóc tủ. Ở nhiều gia đình những năm 80 và đầu thập niên 90, đây là món đồ đắt giá nhất trong nhà, được đặt ở chỗ trang trọng nhất, có khăn phủ, có khoá, và chỉ người lớn được bật.

Đi kèm chiếc tivi luôn có một bộ ba quen thuộc: cục ổn áp kêu tạch khi nhảy điện, cây ăng ten dựng trên mái hay buộc vào ngọn tre, và cái núm xoay kênh to bằng đồng xu. Bài này tả kỹ chiếc tivi như một món đồ vật, cách bật và cách giữ nó, chứ không bàn chuyện xem gì, để người trẻ hình dung được vì sao bố mẹ mình nhắc tới nó với giọng trìu mến như vậy.

Chiếc hộp gỗ, hai cánh cửa và bốn cái chân

Phần thân tivi là một chiếc hộp gỗ vuông vức, mặt gỗ đánh bóng màu cánh gián, có đời ốp gỗ vân sáng. Khi không xem, hai cánh cửa phía trước khép lại, che kín màn hình, trông giống một cái tủ nhỏ hơn là một chiếc máy. Cửa có loại kéo trượt sang hai bên theo rãnh, có loại gập như cửa xếp, mép cửa có tay nắm bằng nhựa hoặc kim loại. Nhiều nhà còn khoá cửa bằng một chiếc khoá nhỏ xíu, chìa giữ trong túi áo bố.

Mở cửa ra là màn hình kính cong lồi, viền nhựa đen hoặc bạc. Bên phải là cột núm: núm xoay chọn kênh với các nấc số, núm âm lượng, núm độ sáng, núm độ tương phản, có chiếc thêm một vòng tinh chỉnh nhỏ lồng ngay quanh núm kênh. Dưới cùng là lưới loa phủ vải hoặc nhựa đục lỗ.

Tivi đứng trên bốn chân gỗ thon, xoè ra phía dưới, hoặc đặt trên một chiếc kệ riêng. Mặt sau là tấm bìa cứng đục lỗ thông gió, nhìn qua thấy ánh cam của bóng đèn bên trong khi tivi đang chạy, mùi bụi nóng và mùi điện rất đặc trưng. Một chiếc tivi như vậy nặng tới mức phải hai người khiêng, nên một khi đã đặt vào chỗ thì gần như không dịch chuyển nữa.

Bộ ba đi kèm: núm xoay kênh, ổn áp và ăng ten

Chiếc tivi không đứng một mình. Để xem được, nhà nào cũng cần thêm vài thứ đi kèm, và mỗi thứ lại gắn với những ký ức riêng:

Món đi kèmTrông thế nàoKý ức hay gặp
Núm xoay kênhNúm nhựa to, có gờ, xoay theo nấcTiếng tạch tạch mỗi nấc; núm mòn tuột ra, phải dùng kìm để xoay
Ổn ápHộp sắt sơn màu, mặt trước có đồng hồ kimKim nhảy lên nhảy xuống, rơ le kêu tạch khi điện yếu; tivi chỉ cắm qua ổn áp
Ăng tenKhung nhôm có nhiều thanh ngang, dây dẹt hai sợi dẫn vào nhàBuộc trên ngọn tre hoặc cột sắt; gió to là lệch, hình nhoè
Khăn phủKhăn ren hoặc khăn thêu đặt trên nócTrên khăn đặt lọ hoa nhựa hoặc khung ảnh gia đình
Ăng ten râuHai cần kim loại rút ra được, đặt trên nóc tiviBẻ hai râu thành hình chữ V, xoay tới khi hình rõ

Trong bộ ba này, cục ổn áp có lẽ là thứ ít người nhắc nhưng nhiều người nhớ. Điện lưới ở nhiều nơi khi đó yếu và chập chờn vào giờ cao điểm, ổn áp giúp nâng điện lên cho tivi chạy được. Tiếng tạch khô của rơ le và chiếc kim đồng hồ rung rung là âm thanh mở đầu của mọi buổi tối có tivi.

Bật tivi ngày xưa: một nghi thức nhỏ

Với trẻ con thời đó, xem bố bật tivi giống như xem một nghi thức. Thứ tự thường như sau:

  1. Bật công tắc ổn áp, chờ kim đồng hồ đứng lại ở vạch giữa, nghe một hai tiếng tạch.
  2. Kéo hai cánh cửa tivi sang hai bên, gấp gọn khăn phủ nếu khăn rủ xuống trước màn hình.
  3. Kéo hoặc xoay núm nguồn. Màn hình chưa sáng ngay mà phải chờ vài giây, đầu tiên là một chấm sáng ở giữa, rồi tiếng rào rào, rồi hình hiện dần.
  4. Xoay núm kênh từng nấc tới đúng kênh cần xem, rồi vặn vòng tinh chỉnh từ từ cho hình bớt nhoè và tiếng bớt rè.
  5. Nếu hình vẫn có “muỗi” lăn tăn hay sọc ngang chạy, một người ra xoay ăng ten, một người đứng trong nhà hô to “được rồi” hoặc “chưa được”.
  6. Khi tắt, màn hình co lại thành một chấm sáng nhỏ rồi mới tắt hẳn. Đóng cửa tivi, phủ khăn, tắt ổn áp.

Cũng có những lúc hình chạy dọc lên xuống không dừng, người lớn chỉnh núm giữ hình phía sau. Nếu vẫn không được, cách quen thuộc là vỗ nhẹ vào nóc hoặc hông tivi. Cách này không có trong sách hướng dẫn nào nhưng đôi khi lại có tác dụng, vì tiếp xúc lỏng bên trong được tì lại.

Giữ tivi như giữ của

Đặt ở chỗ trang trọng nhất. Tivi thường kê ở gian giữa, đối diện cửa chính hoặc cạnh bàn uống nước tiếp khách. Nhiều nhà kê tivi trên chiếc tủ có kính, bên trong bày bộ ấm chén và đồ quý.

Có khăn phủ và cửa khoá. Ngoài cửa kéo, tivi còn được phủ khăn ren cho khỏi bụi. Ở những nhà có trẻ nhỏ, cửa được khoá lại khi bố mẹ đi vắng, vừa để giữ máy vừa để bọn trẻ học bài.

Rút điện khi trời có sấm sét. Hễ trời có giông là người lớn rút phích cắm và tháo cả dây ăng ten ra khỏi tivi, vì sợ sét đánh theo đường ăng ten vào nhà.

Cho tivi nghỉ. Tivi chạy lâu thì nóng, nhiều nhà có lệ cho máy nghỉ giữa các buổi xem. Mặt sau tivi không được kê sát tường để còn thoát hơi.

Trẻ con không được tự bật. Ở nhiều nhà, chỉ bố mẹ hoặc anh chị lớn được chạm vào núm. Đứa nhỏ muốn xem phải xin, và nếu nghịch xoay núm kênh liên tục thì bị cấm xem cả tuần. Có nhà còn dán một mẩu băng dính nhỏ đánh dấu vị trí núm tinh chỉnh, để ai lỡ vặn lệch còn biết đường chỉnh lại.

Thợ sửa là người quan trọng. Khi tivi mất hình hay mất tiếng, thợ sửa trong xóm được mời về tận nhà, tháo tấm bìa phía sau, soi đèn pin, thay bóng hay hàn lại mối, cả nhà đứng xem như xem phẫu thuật.

Một buổi chiều chỉnh ăng ten trên ngọn tre

Ở một ngôi nhà ngói vùng quê đồng bằng, ăng ten được buộc chặt vào một cây tre dài dựng cạnh hiên, cao hơn cả mái nhà để vượt lũy tre làng. Một buổi chiều gió mùa thổi mạnh, cây ăng ten lệch hướng, tối đó màn hình toàn hạt nhiễu. Sáng hôm sau, bố leo lên thang tre, cầm cây tre xoay từng chút, cậu con trai đứng trong nhà nhìn màn hình rồi chạy ra hiên hét lên.

“Rõ rồi bố ơi!” Bố buông tay, gió thổi, hình lại nhoè. “Mất rồi!” Cứ như vậy năm sáu lượt, đến khi bố buộc thêm một sợi dây thép giữ cây tre vào cột hiên. Cả buổi tối hôm đó, mỗi lần hình rõ, cậu bé lại thấy mình có công.

Ở phố, chuyện khác đi một chút: ăng ten dựng trên mái nhà, trên sân thượng, hoặc chĩa ra từ cửa sổ khu tập thể như rừng que nhôm. Ở những vùng đồi núi xa đài phát, có nhà phải dựng ăng ten trên đỉnh đồi sau nhà, kéo dây dẫn dài hàng chục mét về. Cách làm mỗi nơi một kiểu, nhưng tiếng gọi “được chưa” thì nhà nào cũng có.

Vì sao tivi cửa kéo biến mất, ngày nay còn thấy ở đâu

Từ thập niên 90, tivi màu vỏ nhựa nhẹ hơn, có điều khiển từ xa, bắt nhiều kênh hơn dần thay chỗ tivi đen trắng. Chiếc hộp gỗ có cửa kéo trở nên cồng kềnh, chiếm chỗ, núm xoay hay hỏng, linh kiện thay thế khó tìm. Nhiều chiếc được cho họ hàng ở quê, rồi từ đó sang tay người đồng nát. Màn hình phẳng mỏng sau này càng khiến chiếc tivi gỗ trông như một món đồ của thời khác hẳn.

Ngày nay, tivi đen trắng có cửa kéo thỉnh thoảng còn thấy trong các quán cà phê bày đồ cũ, các nhà hàng trang trí theo phong cách xưa, ở chợ đồ cũ và trong bộ sưu tập của người mê đồ điện tử đời đầu. Phần lớn đã không còn chạy, được giữ như vật trang trí. Một số người khéo tay tháo bỏ phần máy bên trong, biến chiếc hộp gỗ thành tủ nhỏ hoặc kệ sách.

Nếu nhà bạn còn giữ một chiếc, đừng tự tháo vỏ sau: bên trong bóng hình có thể vẫn giữ điện áp cao dù đã rút điện lâu ngày. Muốn cho chạy lại, nên nhờ thợ sửa đồ điện tử cũ kiểm tra. Còn chỉ để trưng bày, lau gỗ bằng khăn ẩm vắt kiệt và một chút dầu đánh gỗ là đủ cho chiếc hộp bóng trở lại.

Bạn còn nhớ: câu đố về chiếc tivi gỗ

Vài câu đố nhỏ cho buổi họp mặt gia đình, đáp án nằm ngay sau câu hỏi:

  • “Nhà gỗ hai cửa, bên trong có người nói, mở cửa mới thấy người.” Đáp án: chiếc tivi có cửa kéo.
  • “Hộp sắt có kim, kêu tạch một cái thì tivi mới sống.” Đáp án: cục ổn áp.
  • Khi tắt tivi đời cũ, màn hình làm gì trước khi tối hẳn? Đáp án: co lại thành một chấm sáng nhỏ ở giữa.
  • Vì sao người ta buộc ăng ten lên ngọn tre thật cao? Đáp án: để vượt qua mái nhà và lũy tre, bắt sóng rõ hơn.
  • Hình trên màn hình lăn tăn như hạt mưa, người lớn thời đó gọi là gì? Đáp án: “muỗi”, có nơi gọi là nhiễu hay hạt.

Những câu đố này dễ với người lớn nhưng thường làm trẻ con bây giờ ngạc nhiên. Đố xong, kể thêm chuyện chỉnh ăng ten trong nhà mình, bọn trẻ sẽ nhớ lâu hơn mọi tấm ảnh.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tivi đen trắng ngày xưa có cửa kéo?

Cửa kéo giúp che màn hình khỏi bụi và va chạm, đồng thời biến chiếc tivi thành một món đồ nội thất giống tủ gỗ. Trong nhiều gia đình, tivi là tài sản quý nên cửa còn được khoá lại khi không xem.

Ổn áp dùng để làm gì khi xem tivi?

Điện lưới ở nhiều nơi khi đó yếu và chập chờn, nhất là giờ cao điểm buổi tối. Ổn áp giữ điện áp ổn định cho tivi chạy được và đỡ hỏng máy. Tiếng rơ le tạch tạch và kim đồng hồ rung là ký ức chung của nhiều người.

Tivi đen trắng cũ còn xem được không?

Về kỹ thuật, nhiều chiếc vẫn có thể chạy nếu linh kiện còn tốt, nhưng tín hiệu truyền hình bây giờ đã đổi sang số nên muốn xem cần thêm đầu thu và bộ chuyển phù hợp. Phần lớn người giữ tivi cũ chỉ dùng để trưng bày.

Có nguy hiểm khi tự tháo tivi đời cũ không?

Có. Bóng hình của tivi đời cũ có thể giữ điện áp cao trong thời gian dài sau khi rút điện. Không nên tự tháo tấm vỏ sau, nhất là khi có trẻ nhỏ. Muốn sửa hay lấy phần máy ra nên nhờ thợ có kinh nghiệm.

Vì sao hình trên tivi ngày xưa hay bị nhiễu?

Sóng truyền hình yếu, ăng ten lệch hướng, gió làm cột ăng ten rung, dây dẫn cũ hoặc thời tiết xấu đều làm hình bị hạt và sọc. Người xem phải xoay ăng ten, chỉnh vòng tinh chỉnh hoặc thay dây để hình rõ hơn.

Nên bảo quản chiếc tivi gỗ cũ để trưng bày thế nào?

Đặt nơi khô ráo, tránh nắng chiếu thẳng làm bạc gỗ, lau bằng khăn ẩm vắt kiệt rồi lau khô, thỉnh thoảng dùng một chút dầu đánh gỗ. Không cắm điện khi chưa kiểm tra, và kê chắc chắn vì máy rất nặng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138